Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 14 września 2015 r. oddalił wniosek J.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] stycznia 2015 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że z formularza o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca nie posiada jakiegokolwiek majątku ani oszczędności, uzyskuje dochód z tytułu emerytury w wysokości 1.117,24 zł brutto, we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z mężem, lecz jest z nim w rozdzielności majątkowej.
Skarżąca na wezwanie Sądu uzupełniła oświadczenia zawarte we wniosku, poprzez informacje, że ani ona ani mąż nie posiadają kont w bankach, jej dochód wynosi 948,96 zł netto, dochód jej męża z tytułu emerytury wynosi 1.609,51 zł, a z działalności gospodarczej strata w wysokości 3.413,12 zł. Oświadczyła ponadto, że wraz z mężem zamieszkuje w budynku, który nie jest ich własnością: są najemcami, mieszkają u rodziny, w związku z tym nie ponoszą żadnych wydatków na utrzymanie domu, emerytura nie wystarcza na zakup leków i utrzymanie - pomaga jej rodzina. Podała także, że według jej mąż nie posiada majątku oraz nie wie, jakie miesięczne wydatki ponosi mąż.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmawiając przyznania prawa pomocy stwierdził, że skarżąca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny.
Sąd I instancji wskazał, że okoliczność, iż skarżąca pozostaje w rozdzielności majątkowej ze swoim mężem, nie ma znaczenia dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stwierdził, że zgodnie z art. 27 zd. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Stosownie zaś do art. 23 zd. 2 powyższej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Obowiązek alimentacyjny nie jest więc uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Wobec tego Sąd I instancji oceniając wniosek, uwzględnił również dochody męża skarżącej.
Zdaniem Sądu I instancji dochód skarżącej i jej męża z tytułu emerytur w łącznej wysokości 2.586,96 zł netto jest wystarczający do poniesienia kosztów postępowania sądowego, które na tym etapie kształtują się w wysokości 100 zł (wpis od skargi), nawet biorąc pod uwagę ewentualne dalsze opłaty sądowe (opłatę kancelaryjną za sporządzenie uzasadnienia wyroku w wysokości 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł), które byłyby rozłożone w czasie.
Sąd I instancji wziął również pod uwagę, że skarżąca zadeklarowała, że wraz z mężem mieszka u rodziny i z tego tytułu nie ponoszą oni żadnych kosztów utrzymania mieszkania. Wśród wydatków wskazała jedynie wydatki na lekarstwa.
Odnosząc się do prowadzonej działalności przez męża skarżącej Sąd I instancji wskazał, że z dokumentu przedłożonego w uzupełnieniu wniosku wynika, że w I. kwartale 2015 r. łączny przychód męża skarżącej z działalności gospodarczej wyniósł 29 256,41 zł, koszty uzyskania przychodu wyniosły 32 669,53 zł, a strata 3 413,12 zł. Odnośnie straty Sąd I instancji stwierdził, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata), będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, które są skutkiem podejmowanych decyzji gospodarczych. Ponoszenie kosztów działalności gospodarczej jest związane z istotą aktywności gospodarczej.
Nie ma zatem podstaw do przerzucania ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności gospodarczej są wyższe od uzyskiwanych z niej przychodów. Prowadzenie nadal działalności gospodarczej oznacza, że jest ona dla męża skarżącej - w perspektywie dłuższej niż kwartalna - opłacalna.
W zażaleniu na powyższe postanowienie J.K. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia oraz o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podkreśliła, że wyjaśniła swoją sytuacje materialną i zdrowotną, na wcześniejszym etapie i że sytuacja ta uniemożliwia jej uiszczenie wpisu sądowego bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania. Stwierdziła, że mąż nie jest w stanie jej pomóc.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.).
Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu.
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.
Zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie.
Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji zbadał oraz odniósł się do oświadczeń skarżącej i ocenił sytuację materialną skarżącej oraz sytuację jej męża. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone przez Sąd I instancji, że skarżąca jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania sądowego, które na obecnym etapie wynoszą 100 zł – wpis od skargi. Należy mieć bowiem na uwadze wysokość emerytury skarżącej oraz małżonka wynoszących łącznie 2.586,96 zł netto. Skarżąca oświadczyła również, że mieszka wraz z małżonkiem u rodziny oraz nie wskazała na jakiekolwiek wydatki ponoszone na utrzymanie mieszkania. Skarżąca wymieniła jedynie wydatki na lekarstwa.
Podkreślenia wymaga również, że małżonek skarżącej prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskał w I kwartale 2015 r. przychód w wysokości 29.256,41 zł.
Podzielić także należy stanowisko Sądu I instancji, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 Kodeksu rodzinny i opiekuńczego, małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, natomiast nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa ustanowiona w drodze umowy może dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Zatem powołanie się skarżącej we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową, pozostaje bez znaczenia dla oceny tego wniosku.
Podsumowując, prawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, że z uwagi na omówione powyżej okoliczności oraz brak wskazania i udokumentowania w zażaleniu nowych okoliczności mogących świadczyć o tym, iż sytuacja majątkowa skarżącej spełnia przesłanki zwolnienia jej od ponoszenia kosztów postępowania, brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie jest w stanie ponieść całkowitych kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.