Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 3 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. po rozpoznaniu wniosku S. I. (dalej: skarżąca) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na akt Zarządu Województwa [...] z dnia [...] marca 2011 r. w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków z budżetu Unii Europejskiej odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 23 sierpnia 2011 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym:
S. I., pismem z dnia 14 marca 2011 r., wniosła do WSA skargę na opisany powyżej akt Zarządu Województwa [...]. Wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł należnego od skargi zwróciła się do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem, który nie pracuje, choruje i ubiega się o rentę. Podała, że źródłem utrzymania rodziny jest jej emerytura w kwocie 759 zł brutto. Natomiast, odnośnie majątku oświadczyła, że posiada dom o powierzchni 120 m² oraz nieruchomość rolną (nieużytki) o powierzchni 0,40 ha. Innych nieruchomości oraz oszczędności skarżąca nie wykazała.
Wezwana przez referendarza sądowego do nadesłania enumeratywnie wskazanych dodatkowych dokumentów i oświadczeń, które pozwoliłyby na usunięcie wątpliwości co do jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych, skarżąca przedłożyła część żądanych dokumentów. Postanowieniem z dnia 24 maja 2011 r., referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca złożyła sprzeciw od ww. postanowienia. WSA ponownie wezwał skarżącą do nadesłania wskazanych w zarządzeniu z dnia 6 lipca 2011 r., dokumentów. Następnie Sąd I instancji stwierdził, że skoro skarżąca nie podała na urzędowym formularzu pełnej informacji o sytuacji finansowej i majątkowej swojej rodziny, a odpowiadając na wezwanie o dodatkowe informacje w sprawie swojej sytuacji finansowej, wykonała je wybiórczo, pomijając istotne elementy wezwania, niemożliwe było dokonanie oceny rzeczywistego stanu posiadanych środków finansowych jej oraz męża, co wiązało się z negatywnymi dla skarżącej konsekwencjami w postaci odmowy przyznania prawa pomocy - postanowienie z dnia 23 sierpnia 2011 r.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając zażalenie skarżącej nie znalazł podstaw do uchylenia ww. postanowienia WSA i postanowieniem z dnia 27 września 2011 r. oddalił zażalenie skarżącej. NSA podzielił stanowisko Sądu I instancji, że skarżąca nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, jakie są źródła utrzymania rodziny oraz jaka jest rzeczywista wysokość posiadanych środków na utrzymanie. Strona nie przesłała na żądanie Sądu wyciągów z rachunków bankowych z okresu wskazanego przez Sąd, a ponadto nie wyjaśniła przyczyny braku tych dokumentów. Nie uzupełniła zatem w sposób prawidłowy złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem NSA ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału nie można było wywieść, że skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Skarżąca wezwana zarządzeniem z dnia 15 listopada 2011 r. do uiszczenia wpisu od wniesionej przez nią skargi, złożyła do Sądu pismo z dnia 24 listopada 2011 r. zatytułowane "zażalenie", w którym wskazała, że jej sytuacja materialna nie uległa zmianie, ale nie jest w stanie sprostać wymogom Sądu i poczynić oszczędności z kwoty 678 zł (na dwie osoby). Pismo to, z uwagi na jego treść, zostało potraktowane przez Sąd jako ponowny wniosek strony o prawo pomocy w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 3 lutego 2012 r. odmówił zmiany własnego postanowienia z dnia 23 sierpnia 2011 r. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, iż skarżąca składając ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie wskazała, że w jej przypadku nastąpiło pogorszenie sytuacji materialnej ani nie wykazała nowych okoliczności faktycznych, które uzasadniałyby zmianę stanowiska co do oceny jej zdolności płatniczych. S. I. wniosła zażalenie na ww. postanowienie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Tak więc, podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania.
Instytucja prawa pomocy, umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem, co wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w myśl art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, Sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności pełnomocników wynika, że strona zamierzająca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów tego postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Regulując kwestię prawa pomocy dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ustawodawca uzależnił możliwość uzyskania prawa pomocy od posiadanych środków pieniężnych. Zwrot "nie ma środków na pokrycie kosztów postępowania" zawarty w art. 246 § 2 p.p.s.a. można rozumieć dwojako: że strona nie ma w ogóle środków finansowych, albo że ma środki finansowe, ale w ilości niewystarczającej na pokrycie kosztów postępowania.
W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji odnośnie oceny możliwości finansowych skarżącej. Sąd I instancji wyjaśnił, że oparł się na złożonych przez skarżącą dokumentach oraz okolicznościach sprawy i doszedł do wniosku, że S. I. dysponuje środkami na poniesienie kosztów postępowania. W swych rozważaniach WSA wyjaśnił, że sytuacja skarżącej w istocie nie uległa pogorszeniu w stosunku do tej, którą skarżąca przedstawiła w poprzednio składanym wniosku. NSA podziela argumentację Sądu I instancji, iż skarżąca nie przedłożyła wyciągu z rachunku bankowego z okresu od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r. nie uzasadniając w jakikolwiek sposób braku tego dokumentu.
Ponadto w ocenie WSA skarżąca mogła poczynić oszczędności, celem poniesienia opłat sądowych wskazując, iż dokonała przelewów z rachunku bankowego, których charakter został przez Sąd poddany wątpliwości. NSA wskazuje, iż w uzasadnieniu zażalenia skarżąca odnosząc się do kwestii jednego z dokonanych przelewów podniosła, iż: "Sąd tak bardzo podkreśla dla Juleczka – taka rozrzutność, syn jest ojcem chrzestnym pokrył wpłatę, irytująca i nieetyczna jest ta interpretacja opisu sytuacji rodzinnej i materialnej przez Sąd".
W tym miejscu NSA zauważa, iż Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Ponadto skarżąca kwestionując interpretację przez Sąd I instancji swojej sytuacji finansowej powinna wiedzieć, iż sąd podejmuje decyzję w świetle przedstawionych dokumentów, które podlegają ocenie.
Natomiast unormowanie zawarte w art. 246 § 2 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, ale nie zwalnia to Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej strony. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny.
NSA oceniając zasadność zażalenia, wniosku PPF, dokumentacji oraz rozważań Sądu pierwszej instancji stwierdził, iż skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych, ani nie ujawniła istotnych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Reasumując powyższe NSA uznał, iż Sąd I instancji dokonał kompleksowej analizy sytuacji finansowej skarżącej, a w oparciu o zgromadzone dokumenty dokonał jej prawidłowej oceny.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.