Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2017 r. sygn. akt I SA/Sz 688/15 odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 17 listopada 2016 r. oddalił skargę [...] – dalej: skarżący lub wnioskodawca - na decyzję Dyrektora Z. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] marca 2015 r. w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu programu rolnośrodowiskowego za lata 2011-2012.
W dniu 25 stycznia 2017 r. Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostają razem z nim dwaj synowie w wieku 12 i 10 lat. Posiada on nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha o wartości [...] zł. Źródłem utrzymania skarżącego jest działalność gospodarcza, z której miesięczny dochód netto wynosi [...] zł, łączny roczny dochód wynosi netto [...] zł. Innych składników majątkowych, oszczędności ani źródeł utrzymania Skarżący nie wykazał. Jako stałe zobowiązanie i wydatki wskazał kredyt w wysokości [...] zł.
Skarżący w wyznaczonym przez referendarza sądowego terminie nie nadesłał stosownych dokumentów i oświadczeń.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 28 marca 2017 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego.
Orzekając na skutek sprzeciwu skarżącego Sąd I instancji zobowiązał Skarżącego do nadesłania: zeznania podatkowego Skarżącego o wysokości dochodu uzyskanego w 2015 r. i w 2016 r.; dodatkowego oświadczenia o stanie majątkowym skarżącego; zaświadczenia właściwego oddziału Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o wypłaconych Skarżącemu dopłatach w 2015 r. i 2016 r., dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych przez Skarżącego wydatków związanych z utrzymaniem siebie i rodziny z okresu ostatnich trzech miesięcy, w tym spłatą kredytów; dokumentów potwierdzających wysokość otrzymanych dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej w okresie ostatnich sześciu miesięcy; wyciągów z rachunków bankowych skarżącego (w tym lokat) za okres od 1 grudnia 2016 r. do 30 kwietnia 2017 r.; dodatkowego oświadczenia o stanie rodzinnym, tj. czy Skarżący pozostaje w związku małżeńskim – w przypadku odpowiedzi twierdzącej, Sąd zobowiązał Skarżącego do nadesłania dokumentów potwierdzających sytuację finansową i majątkową żony Skarżącego (dokumenty potwierdzające wysokość dochodów za ostatnie 6 miesięcy oraz zeznania podatkowe).
Odpowiadając na wezwanie, w piśmie z dnia 15 czerwca 2017 r. Skarżący przesłał dokumenty: kserokopię wypisu aktu notarialnego nr [...] oraz 1281/1997, zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku 2015 i 2016, certyfikat wraz z załącznikiem wydany przez [...], ważny od 19 października 2015 r. do 31 grudnia 2016 r., informacje dotyczące wystawienia faktur / faktur korygujących / faktur wewnętrznych w III kwartale 2016 roku.
W nadesłanym piśmie Skarżący wskazał, że oczekuje na dokumentację z ARiMR. Ponadto wobec unicestwienia gorzelnictwa rolniczego w Polsce należy przyjąć, że nastąpiło obniżenie wartości nieruchomości. Według GUS średnia cena gruntów ornych (nieużytków rolnych) w pierwszym kwartale 2017 roku w Województwie Zachodniopomorskim wynosiła [...] zł. Skarżący oświadczył, że z uwagi na brak opłacalności produkcji spirytusu surowego nieruchomość rolna zabudowana budynkiem gorzelni wykorzystywana jest na cele mieszkalne oraz jako zaplecze techniczne ekologicznego gospodarstwa rolnego. Mimo kilkakrotnych prób wydzierżawienia części nieruchomości na inne cele, z powodu braku zainteresowania nie dało to rezultatów.
Skarżący wskazał również, że na pozostałej części gospodarstwa realizowana jest ekologiczna produkcja rolna, co potwierdza załączony certyfikat. "Po okresie tzw. ekokonwersji i przestawienia produkcji konwencjonalnej na ekologiczną w roku 2015 osiągnięto sprzedaż w kwocie [...] zł. W roku sprzedaż w kwocie [...] zł".
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2017 r. Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
WSA wskazał, że postanowienie referendarza wskutek wniesienia sprzeciwu, straciło moc, a sprawa podlega rozpoznaniu przez Sąd. W sprawie zastosowanie znajduje bowiem art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Postępowanie sądowoadministracyjne w sprawie zostało wszczęte w dniu 27 kwietnia 2015 r. (w tym dniu została wniesiona skarga do sądu), to w sprawie znajdują zastosowanie przepisy dotychczasowe, tj. obowiązujące przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej.
Sąd I instancji podniósł, że Skarżący nie wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku przedstawienia dokumentów oraz informacji o swojej sytuacji materialnej. Wobec tego sprawa podlega rozpoznaniu na podstawie dokumentów i oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy. Wnioskodawca w nadesłanym urzędowym formularzu PPF oraz w przekazanych dokumentach nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów, należnych w związku z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym, tj. wpisu sądowego od ewentualnej skargi kasacyjnej w wysokości [...] zł oraz wynagrodzenia na rzecz pełnomocnika. Na podstawie oświadczenia Wnioskodawcy, złożonego na urzędowym formularzu PPF oraz z nadesłanych dokumentów nie można jednoznacznie ustalić, jakie miesięczne dochody uzyskuje Wnioskodawca (w formularzu podał, że z działalności gospodarczej uzyskuje netto [...] zł, przy czym wskazał również, że łączny dochód netto wynosi [...] zł).
Natomiast ze zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2015 (PIT-36) wynika, że uzyskał przychód w wysokości - [...] zł, koszty uzyskania przychodów – [...] zł, dochód – [...] zł, dane te wykazał również w informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2015 (PIT/B); z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2016 (PIT-36) wynika, że Wnioskodawca uzyskał przychód w wysokości – [...] zł, koszty uzyskania przychodów – [...] zł, dochód – [...] zł, dane te także wykazał w informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2016 (PIT/B). Z nadesłanych aktów notarialnych wynika, że Wnioskodawca w dniu 10 kwietnia 1997 r. nabył od [...] nieruchomość rolną niezabudowaną, położoną w Ł., składającą się z działek oznaczonych numerami [...] zł. W dniu 21 czerwca 2010 r. wraz z [...] oraz z [...] (udział do 2/10) Skarżący (udział do 8/10) kupił nieruchomość niezabudowaną położoną w miejscowości Skoczów, działki gruntu oznaczone nr 67, o powierzchni 0,3800 ha i nr 18 o powierzchni 0,1100 ha, nieruchomość zabudowaną, położoną w miejscowości [...]
WSA zauważył, że skarżący nadesłał nieaktualny certyfikat, bowiem termin jego ważności upływał w dniu 31 grudnia 2016 r. Wnioskodawca ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, winien wykazać, że nie jest w stanie uiścić jakichkolwiek kosztów postępowania, choćby w części. Wnioskodawca powinien przedstawić swoją sytuację w sposób rzetelny i zgodny z rzeczywistością. Jedynie, bowiem w oparciu o pełną dokumentację, niebudzącą żadnych wątpliwości, co do zgodności ze stanem faktycznym danych w niej zawartych, Sąd może ocenić czy wnioskodawca jest w stanie ponieść koszty postępowania. Przedłożenie cząstkowej dokumentacji, z której wynika, że wnioskodawca wybiórczo przedstawił pewne informacje będzie skutkowało odmową przyznania prawa pomocy.
Sąd podał, że Skarżący uzyskuje dochody z prowadzonej działalności rolniczej w wysokości około [...] zł rocznie oraz posiada nieruchomości rolne. Z uwagi na brak stosownych informacji nie można jednakże ustalić wszystkich faktycznych dochodów Wnioskodawcy, wielkości posiadanego majątku, stanu jego oszczędności jak i wysokości ponoszonych miesięcznych wydatków (jako wydatki wykazał jedyne kredyt w wysokości [...] zł, nie podając przy tym choćby wysokości jego miesięcznej raty). Nie jest także dokładnie znana sytuacja rodzinna Wnioskodawcy. Nie można stwierdzić czy na utrzymaniu Wnioskodawcy pozostają tylko dwaj synowie, czy także inne osoby (np. żona), czy też z żoną, która partycypuje w kosztach utrzymania rodziny, prowadzą wspólne gospodarstwo domowe.
Reasumując, w ocenie WSA, skarżący nie wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku wykazania, że nie jest w stanie ponieść w całości kosztów postępowania. Sąd nie jest, bowiem, z uwagi na brak rzetelnych i kompletnych informacji, ustalić czy Wnioskodawca rzeczywiście znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, która uzasadniałaby zwolnienie go w całości z kosztów sądowych, zwłaszcza, że z załączonych do akt sprawy dokumentów wynika, że dysponuje on majątkiem o znacznej wartości.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł [...], domagając się jego uchylenia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie WSA w Szczecinie odpowiada prawu.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadnie Sąd I instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie Skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przyznanie tego prawa stanowi odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego, wynikającej z art. 199 p.p.s.a. i może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10). Zgodnie z cyt. przepisem p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." jednoznacznie wynika, że strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694).
Ponieważ w rozpoznawanej sprawie oświadczenia Skarżącego, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., były niewystarczające dla oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a tym samym nie mogły przekonać Sądu I instancji do przyznania prawa pomocy, zasadnie został wezwany na mocy art. 255 p.p.s.a. do przedłożenie precyzyjnie wskazanych przez WSA w Szczecinie dokumentów źródłowych.
Odnosząc powyższą ocenę do okoliczności sprawy należy w pełni podzielić stanowisko wyrażone w postanowieniu Sądu I instancji. Skoro Skarżący uchylił się od przedstawienia wskazanej przez WSA dokumentacji w zakresie sytuacji materialnej oraz informacji w tym zakresie oraz kosztów utrzymania gospodarstwa domowego, do dostarczenia, której to dokumentacji został zobowiązany powinien był liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym uzasadniające przyznanie prawa pomocy.
W sprawie WSA w Szczecinie, uwzględniając powyższe niewiązanie się Skarżącego z nałożonego na niego obowiązku, prawidłowo wskazał na niejasność, co do sytuacji majątkowej Skarżącego. [...] nie przedłożył wszystkich dokumentów źródłowych. WSA w Szczecinie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wskazał, które dokumenty w odpowiedzi na dwa wezwania: uprzednie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie i kolejne Sądu I instancji, Skarżący ujawnił tylko dane dotyczące pasywów występujących w prowadzonym przez niego gospodarstwie rolnym, co miało służyć wzmocnieniu jego stanowiska.
Sąd I instancji trafnie zauważył, że Wnioskodawca w nadesłanym urzędowym formularzu PPF oraz w przekazanych dokumentach nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów, należnych w związku z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym, tj. wpisu sądowego od ewentualnej skargi kasacyjnej w wysokości [...] zł oraz wynagrodzenia na rzecz pełnomocnika. Na podstawie oświadczenia Wnioskodawcy, złożonego na urzędowym formularzu PPF oraz z nadesłanych dokumentów nie można ustalić, jakie miesięczne dochody uzyskuje Wnioskodawca (w formularzu podał, że z działalności gospodarczej uzyskuje netto [...] zł, przy czym wskazał również, że łączny dochód netto wynosi [...] zł).
Natomiast ze zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2015 (PIT-36) wynika, że uzyskał przychód w wysokości - [...] zł, koszty uzyskania przychodów – [...] zł, dochód – [...] zł, dane te wykazał również w informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2015 (PIT/B); z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2016 (PIT-36) wynika, że Wnioskodawca uzyskał przychód w wysokości – [...] zł, koszty uzyskania przychodów – [...] zł, dochód – [...] zł, dane te także wykazał w informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2016 (PIT/B). Z nadesłanych aktów notarialnych wynika, że Wnioskodawca w dniu 10 kwietnia 1997 r. nabył od [...] nieruchomość rolną niezabudowaną, położoną w Ł., składającą się z działek oznaczonych numerami [...] zł. W dniu 21 czerwca 2010 r. wraz z [...] (udział do 2/10) Skarżący (udział do 8/10) kupił nieruchomość niezabudowaną położoną w miejscowości S., działki gruntu oznaczone nr 67, o powierzchni 0,3800 ha i nr 18 o powierzchni 0,1100 ha, nieruchomość zabudowaną, położoną w miejscowości Wrzosowo, nr działki [...], o powierzchni 2,1700 ha za cenę [...] zł.
W rozpatrywanej sprawie, w związku z nieprzedstawieniem źródeł pozwalających stwierdzić wysokość wydatków ponoszonych w gospodarstwie Skarżącego, pomimo spoczywającego na nim ciężaru dowodu lub przynajmniej uprawdopodobnienia, nie było możliwe ustalenie sytuacji majątkowej Skarżącego. Tym samym nie było możliwe odniesienie sytuacji majątkowej do wysokości kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, które jest on zobowiązany ponieść i dokonanie oceny możliwości finansowych partycypowania w nich przez Skarżącą. WSA w Szczecinie nie miał, zatem podstaw do dokonania oceny zasadności wniosku Skarżącego.
Wyrażając aprobatę dla oceny Sądu I instancji, że Skarżący nie wywiązał się z ciążącego na nim na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.