Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2008 r. F. S., zwany dalej "skarżącym", wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia fachowego pełnomocnika (adwokata lub radcy prawnego) z urzędu. W uzasadnieniu podał, że pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z bratem, zamieszkując w części budynku mieszkalnego o powierzchni 160 m. Ponadto jest on współwłaścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 19 ha, a źródłem jego utrzymania jest dochód z prowadzonego gospodarstwa rolnego określony, jako "minimalny". Ponadto przedstawił zaświadczenie z upoważnienia Prezydenta Miasta J. Z. z którego wynika, że skarżący jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 9,9025 ha przeliczeniowego o dochodowości rocznej 21983,55 zł oraz współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 15,9250 ha przeliczeniowego o dochodowości rocznej 35 353,50 zł. Skarżący przedstawił także odpis decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARIMR w J. Z., z którego wynika, że w 2008 r. uzyskał płatności bezpośrednie do gospodarstwa rolnego w wysokości 10.984,52 zł.
Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2009 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym uzasadniając rozstrzygnięcie tym, że z dołączonych do wniosku dokumentów wynika, że skarżący otrzymuje dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie 3305 zł miesięcznie, ponadto w 2008 r. otrzymał płatności bezpośrednie do gruntów rolnych w kwocie 10.984, 52 zł.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący zanegował prawidłowość wyliczeń Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego dotyczących dochodów skarżącego. Podniósł, że ponosi stratę w wysokości 244 zł w stosunku do jednego hektara przeliczeniowego. Podobnie przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o hodowlę trzody chlewnej i bydła, która w ocenie skarżącego także jest nieopłacalna.
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 marca 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., sygn. akt II SAB/Gl 51/08, oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji wskazał, że zasadą wynikającą z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) jest, iż każda ze stron ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. Przepis art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowi zaś, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, w ocenie Sądu I instancji, że prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym musi być stosowana jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Strona musi wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły.
Zdaniem Sądu I instancji ocena stanu majątkowego, dochodu i sytuacji życiowej skarżącego dokonana w oparciu o treść złożonego formularza jak i dokumentów urzędowych pozwala na ustalenie, że jest on w stanie ponieść pełne koszty postępowania. Przedstawiony dochód skarżącego jest na tyle wysoki, że przy uwzględnieniu kosztów utrzymania oraz biorąc pod uwagę, iż ponosi on pewnie straty związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, hodowlą bydła i trzody chlewnej, jest w stanie odłożyć wystarczające środki na poniesienie pełnych kosztów sądowych. Sąd I instancji wziął również pod uwagę to, że skarżący uiścił już wpis od skargi w wysokości 100 zł.
W zażaleniu na powyższe postanowienie F. S. podniósł, że dotychczas poniósł koszty związane z wpisem sądowym, natomiast koszty wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika z pewnością przekroczą kwotę dochodzoną od Agencji Rynku Rolnego z tytułu dopłaty do materiału siewnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy zauważy, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis, jak słusznie podniósł Sąd I instancji, stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony.
Z uwagi na to, że ww. przepis formułuje nieostre kryteria ocenne, szczególnie istotne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r., sygn. akt. II FZ 574/06, niepubl.). Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest on w stanie pokryć kosztów postępowania we własnym zakresie. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe.
Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594).
Mając zatem powyższe na uwadze w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny sytuacji majątkowej strony. Odmówienie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym jest w pełni uzasadnione w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności i wynikających z akt sprawy dokumentów. Skarżący jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 9,9025 ha przeliczeniowego o dochodowości rocznej 21983,55 zł oraz współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 15,9250 ha przeliczeniowego o dochodowości rocznej 35.353,50 zł. Ponadto za 2008 r. zostały mu przyznane dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych w wysokości za 10.984, 52 zł. W tej sytuacji trudno uznać skarżącego za osobę na tyle ubogą, nawet biorąc pod uwagę koszty utrzymania, by nie była wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Ponadto jak słusznie podniósł Sąd I instancji skarżący poniósł już koszty w sprawie w postaci wpisu od skargi w kwocie 100 zł. Tym samym trudno uznać, iż nie był w stanie ponieść tej opłaty. Odnosząc się natomiast do kwestii ustanowienia dla strony profesjonalnego pełnomocnika, to podnieść należy, iż strona działając w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez fachowego pełnomocnika nie jest pozbawiona możności obrony swoich praw. Wynika to z regulacji zawartej w art. 134 § 1 p.p.s.a. nakładającej na sąd obowiązek wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, niezależnie od zarzutów i żądań skargi oraz art. 140 § 1 p.p.s.a. określającej obowiązek przewodniczącego pouczenia strony obecnej przy ogłoszeniu wyroku, działającej bez radcy prawnego lub adwokata o sposobie i terminie wniesienia środka zaskarżenia.
Konkludując zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zwolnienie od opłat sądowych oznacza bowiem prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, a zatem może dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Wskazać należy, że w chwili obecnej na skarżącym nie spoczywają żadne koszty związane z rozpoznaniem skargi. Zauważyć także należy, że skarżący, który wniósł uzasadnioną skargę, uzyskuje w przypadku jej uwzględnienia zwrot uiszczonego wpisu od organu, który wydał zaskarżony akt na podstawie art. 200 p.p.s.a.
Z przytoczonych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.