Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt I SA/Bk 514/13, oddalił wniosek M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] września 2013 r., w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania.
I
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podniósł, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy M. W. wskazał, że samotnie prowadzi gospodarstwo domowe, a jego źródłem utrzymania jest emerytura w wysokości 997 zł. W skład jego majątku wchodzi dom o pow. 120 m², stanowiący ½ bliźniaka. Wnioskodawca oświadczył również, że nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych oraz, że ma kredyt bankowy z ratą miesięczną 1.060 zł.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego M. W. oświadczył, że jego dodatkowa działalność gospodarcza nie przynosi żadnych istotnych stałych dochodów. W marcu 2014 r. uzyskał z tego tytułu kwotę 352,56 zł, natomiast w kwietniu 2014 r. kwotę 240,90 zł. Skarżący wskazał również, że zaciągnął kredyt w kwocie 64.946,69 zł, a wysokość jego aktualnego zadłużenia wynosi ponad 50.000 zł. Ma też zadłużenie na karcie kredytowej w kwocie 2.136,31 zł, a kwotą minimalnej spłaty we wrześniu wynosi 644,55 zł.
Sąd I instancji podał ponadto, że wnioskodawca stwierdził, iż jest właścicielem samochodu osobowego marki [...], który wymaga naprawy, a na jego miesięczne wydatki na bieżące utrzymanie składają się: rata kredytu - 1.062,64 zł, energia elektryczna - 331 zł, usługi telekomunikacyjne - 104,82 zł, gaz - około 200 zł, podatek od nieruchomości - 131 zł. Skarżący opłacił ponadto ogłoszenie reklamowe w prasie w kwocie 519,55 zł, co w rozbiciu na miesiące daje około 100 zł. Podniósł także, że jest obciążony alimentami na córkę w kwocie 350 zł, przy czym oświadczył, że uiszcza je nieregularnie.
Skarżący wskazał, że w ponoszeniu niektórych wydatków pomaga mu syn. Do akt sprawy skarżący dołączył: potwierdzenie wysokości emerytury oraz dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej ([...]), harmonogram spłat kredytu, kserokopię zeznania PIT-36 za 2013 r. wraz z załącznikiem PIT/B, wyciąg z rachunku karty kredytowej oraz dokumenty potwierdzające ponoszone wydatki. W ocenie wnioskodawcy, jego sytuacja finansowa jest tragiczna, wobec czego powinien być on zwolniony z kosztów sądowych. Stwierdził także, iż złożył zgodne ze stanem faktycznym oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach.
Odnosząc się do wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, Sąd I instancji podniósł, że w rozpoznawanej sprawie jest to kolejny wniosek w tym zakresie. Poprzedni został negatywnie rozpatrzony prawomocnym postanowieniem Sądu z dnia 19 lutego 2014 r. Powodem odmowy przyznania prawa pomocy była niemożność dokładnego ustalenia sytuacji materialnej skarżącego w oparciu o złożone dokumenty. W ocenie WSA, sytuacja majątkowa i osobista wnioskodawcy nie uległa istotnej zmianie, a dołączone dokumenty potwierdzają głównie wysokość uzyskiwanej emerytury oraz ponoszonych wydatków. Sąd wskazał, że strona dodatkowo przedłożyła kserokopię podsumowania prowadzonej działalności gospodarczej na koniec marca i kwietnia 2014 r., z którego wynika, że w okresie tym został osiągnięty dochód 352,56 zł i 240,90 zł.
Sąd stwierdził, że w sprawie pozostaje aktualna uzasadniona wątpliwość co do zgodności oświadczenia skarżącego o jego sytuacji majątkowej ze stanem rzeczywistym, zwłaszcza z uwagi na to, iż deklarowane wydatki przekraczają wykazany w oświadczeniach dochód miesięczny kształtujący się pomiędzy 1.200- 1.350 zł (emerytura + dochód z działalności gospodarczej). Skoro zatem skarżący znajduje - pomimo deklarowania niewielkich dochodów - środki na comiesięczne wydatki na utrzymanie swoje oraz spłatę kredytu i alimenty (około 2.300 zł), świadczy to, w ocenie WSA, że jego sytuacja majątkowa nie jest na tyle zła, jak zostało przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Sąd zauważył również, że skarżący ma dodatkowo zadłużenie na karcie kredytowej oraz musi przeznaczać określoną kwotę na żywność i środki czystości, czego w oświadczeniu nie wykazał. Podkreślił, że koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Uzyskując kredyt w wysokości ponad 60.000 zł skarżący musiał wykazać się zdolnością kredytową.
W świetle powyższego, zdaniem WSA, wnioskodawca nie wykazał istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Twierdzenia zawarte we wniosku są gołosłowne i nie dają możliwości odniesienia się do rzeczywistej sytuacji materialnej strony.
II
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył M. W., wnosząc o jego zmianę poprzez uchylenie go w całości oraz ponowne, wnikliwe i fachowe rozpatrzenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu do dalszego prowadzenia sprawy, świetle nowych, załączonych dowodów.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 w zw. z art. 257 oraz art. 258 § 2 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.) poprzez niewłaściwe zastosowanie w sprawie.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, że złożył uzasadniony, zgodny ze stanem faktycznym wniosek, a jego tragiczna sytuacja finansowa jest doskonale znana Sądowi I instancji.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku.
Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd, na podstawie nadesłanych przez stronę dokumentów źródłowych, przeanalizował jej sytuację materialną, dokonując również zestawienia zadeklarowanych miesięcznych wydatków z uzyskiwanymi dochodami. W tym zakresie WSA powziął wątpliwość i dostrzegł szereg nieścisłości i niejasności w oświadczeniach składanych przez wnioskodawcę. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji, gdy wydatki przekraczają znacznie wskazany miesięczny dochód strony, zasadnie Sąd I instancji uznał, iż rzeczywista sytuacja materialna skarżącego nie została wykazana. Niemożność pokrycia kosztów toczącego się postępowania nie została zatem wiarygodnie udokumentowana.
Dokumenty i oświadczenia przedłożone przez wnioskodawcę, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji finansowej i zdolności płatniczych. Przedstawione miesięczne wydatki nie korelują z zadeklarowanym miesięcznym dochodem, przewyższając podane przez skarżącego wpływy finansowe. Powyższa nieścisłość podważa wiarygodność przedstawionych informacji, wobec czego jego wniosek może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Wykazane w rozpoznawanej sprawie nieścisłości uniemożliwiają zatem uznanie, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym.
Należy również zwrócić uwagę na okoliczność, iż z treści wniosku M. W. oraz złożonych przez niego materiałów dowodowych wynika, że ponosi on znaczne wydatki na pokrycie prywatnych zobowiązań, w tym na spłatę kredytu bankowego oraz karty kredytowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.