Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 1493/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił P. M. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] lutego 2008 r., nr [...], w przedmiocie rozłożenia na raty należności z tytułu nałożenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowym.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy P. M. zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 26 lutego 2010 r. wynika, że skarżący gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z rodzicami, utrzymuje się z dochodów rodziców z tytułu świadczeń emerytalnych, które łącznie wynoszą 1683,56 zł, jest współwłaścicielem domu (140 m2) i działki (682 m2) w 1/15 części (co daje ok. 9,33 m2 domu i 45 m2 działki), posiada samochód marki Audi z 2003 r. (który jest wystawiony na sprzedaż ze względu na opłaty i którego właścicielem jest matka skarżącego) oraz samochód marki Toyota z 2004 r. (którego raty skarżący jeszcze spłaca), nie posiada natomiast innych nieruchomości, oszczędności i wartościowych przedmiotów, zaś konto w Banku Spółdzielczym oraz dwa rachunki w Banku [...] zostały zamknięte.
W piśmie procesowym z dnia 16 lutego 2010 r. skarżący wyjaśnił, że na miesięczne wydatki związane z utrzymaniem jego i rodziców składają się: podatek od nieruchomości (180 zł), opłaty za gaz (ogrzewanie) za grudzień 2009 r. i styczeń 2010 r. (1150 zł), opłaty za energię elektryczną oraz wodę i telefon (200 zł), koszty wyżywienia ("ile zostanie i dopożyczam"). Skarżący wyjaśnił, że jest osobą bezrobotną, niezarejestrowaną w Urzędzie Pracy. Do wspomnianego pisma dołączył wyciąg ze swojego rachunku bankowego z saldem zamknięcia rachunku w dniu 22 czerwca 2009 r. w wysokości 0,01 zł, wyciąg z rachunku bankowego rodziców za okres od 1 stycznia 2009 r. do 10 lutego 2010 r., a także zeznanie PIT-36L o wysokości osiągniętego dochodu za 2008 r. z wykazanym dochodem w wysokości 17978,52 zł. Skarżący stwierdził, że obecnie brakuje mu pieniędzy na spłatę rat i w związku z tym zapożycza się u rodziny do czasu sprzedaży samochodu, natomiast innej pomocy nie uzyskuje.
Oświadczył ponadto, że został zmuszony do likwidacji działalności gospodarczej i sprzedaży wszystkich środków transportu w celu spłacenia należności kredytowych, zaś obecnie jest zadłużony zarówno wobec polskich organów (podatek od środków transportowych – należność rozłożona na raty), jak i wobec rosyjskiego urzędu celnego (na kwotę 55000 zł).
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że to na stronie wnoszącej o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która uprawnia tę osobę do skorzystania z prawa pomocy. Zdaniem Sądu, sytuacja materialna wykazana przez skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oświadczenia wnioskodawcy budzą poważne wątpliwości, skoro z jednej strony stwierdza on, że nigdzie nie pracuje i utrzymuje się z dochodów rodziców w wysokości 1683,56 zł, wydatki na utrzymanie nieruchomości stanowią kwotę ok. 1000 zł, a pozostała kwota przeznaczana jest na wyżywienie, zaś z drugiej strony skarżący zobowiązany jest do spłaty kredytów i rat zaległości podatkowych w wysokościach znacznie przekraczających dochody rodziców, to jest ok. 2300 zł (272,76 zł – kredyt w [...], 1708,55 zł – umowa kredytu nr [...], 360 zł – raty zaległości z tytułu podatku).
Z załączonych dokumentów wynika, że wnioskodawca regularnie opłaca raty (w rubryce kwota zobowiązania przeterminowanego wpisano 0,00). Ponadto skarżący posiada dwa samochody, których użytkowanie powoduje dodatkowe wydatki (paliwo, ubezpieczenie, przeglądy), a które w żaden sposób nie znajdują odzwierciedlenia w przedstawionych źródłach dochodu. W ocenie Sądu pierwszej instancji, trudno uznać, że skarżący pożycza pieniądze na spłatę rat kredytowych i utrzymanie oraz w żaden sposób nie dąży do znalezienia pracy, skoro od 2009 r. (data zawieszenia działalności gospodarczej) jest osobą bezrobotną i co więcej niezarejestrowaną w Urzędzie Pracy.
Sąd podkreślił ponadto, że konieczność spłacania kredytów bankowych nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdyż zobowiązania prywatnoprawne nie korzystają z takich preferencji w stosunku do wpisu sądowego.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył P. M., domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) poprzez uznanie, że sytuacja materialna wykazana przez skarżącego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podczas gdy zarówno we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, jak i z treści pisma procesowego z dnia 16 lutego 2010 r. wynika, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W uzasadnieniu wnoszący zażalenie podniósł, że wykazał w sposób należyty swoją sytuację majątkową, skrupulatnie opisując swoje ciężkie położenie finansowe. Wskazał, że nadal jest osobą bezrobotną, która nie otrzymuje z tego tytułu zasiłku, ani żadnych dodatkowych środków finansowych.
Oświadczył, że pozostaje na całkowitym utrzymaniu rodziców, z którymi zamieszkuje oraz korzysta z pomocy materialnej udzielanej mu przez dalszą rodzinę i znajomych, gdyż ze względu na okoliczności życiowe, w których się znalazł został całkowicie pozbawiony jakichkolwiek własnych pieniędzy oraz źródła dochodu. Dodał, że złożył wniosek o zarejestrowanie jako bezrobotnego, przy czym szanse na uzyskanie przez skarżącego zatrudnienia określono jako "zerowe". Stwierdził również, że nie ma żadnej realnej możliwości zdobycia środków finansowych na pokrycie opłat związanych z postępowaniem oraz wynagrodzeniem adwokata. Podniósł, że prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP).
Przy piśmie procesowym z dnia 21 kwietnia 2010 r. wnoszący zażalenie nadesłał zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy w B., z którego wynika, że od dnia 21 kwietnia 2010 r. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna i nie posiada prawa do zasiłku. Wyjaśnił jednocześnie, że wcześniejsze zarejestrowanie się w Urzędzie Pracy nie było możliwe z uwagi na trudności z uzyskaniem zaświadczenia z ZUS.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, bowiem dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji materialnej skarżącego w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy była nieprawidłowa.
Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy był brak wyjaśnienia przez skarżącego wątpliwości co do źródeł dochodów, z których pokrywane są wydatki inne niż związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Sąd pierwszej instancji przyjął, że wydatki P. M. z tytułu rat kredytów i rat zaległości podatkowych znacznie przekraczają dochody rodziców strony, bowiem wynoszą ok. 2300 zł i są one regularnie spłacane, skoro w rubryce kwota zobowiązania przeterminowanego wpisano 0,00. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższa ocena nie wynika ze zgromadzonych w aktach sprawy materiałów dokumentujących sytuację majątkową skarżącego. Podkreślić w tym miejscu należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę sytuację majątkową wnioskodawcy w dacie złożenia wniosku (13 stycznia 2010 r., uzupełniony następnie na urzędowym formularzu).
Jednocześnie wskazać należy, że znaczna część nadesłanych przez skarżącego wyciągów z rachunków bankowych dotyczy operacji przeprowadzanych w 2008 r. oraz do połowy 2009 r., to jest do czasu zamknięcia tychże rachunków. Spośród dokumentów znajdujących się w aktach sprawy i dotyczących okresów następujących bezpośrednio przed, jak i po złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczność, że P. M. regularnie spłaca raty kredytu potwierdza jedynie "Zaświadczenie o najbliższej spłacie kredytu/pożyczki" nadane na adres skarżącego przez Bank [...] w dniu 7 stycznia 2010 r., w którym wskazano wysokość raty do zapłaty, to jest 272,76 zł. Jedynie w tym dokumencie zawarto powoływane przez Sąd pierwszej instancji stwierdzenie, że kwota zobowiązań przeterminowanych wynosi 0,00. Odnośnie pozostałych wskazanych przez Sąd wydatków wynikających ze zobowiązań skarżącego (rata zaległości z tytułu podatku od środków transportowych, rata wynikająca z umowy kredytu nr [...]), to dokumenty zgromadzone w aktach sprawy wskazują jedynie harmonogram spłat tych należności (decyzja Prezydenta Miasta B. z dnia [...] kwietnia 2009 r. - k. 81, a także wystawiony w dniu 1 listopada 2008 r. harmonogram spłat dotyczący umowy kredytu nr [...] – k. 85).
Żadne dokumenty nie potwierdzają natomiast okoliczności, że akurat te zobowiązania skarżący regularnie spłaca (ostatnia udokumentowana spłata raty powołanej wyżej umowy kredytu w kwocie 1708,55 zł została dokonana w dniu 19 maja 2009 r.: vide wyciąg z rachunku nr [...] – k. 106).
Wprawdzie trafnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że konieczność spłacania kredytów bankowych nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Niemniej trzeba mieć na uwadze, że w przedmiotowej sprawie zobowiązania prywatnoprawne skarżący spłaca dzięki pożyczkom rodziny i znajomych, a nie z regularnie uzyskiwanych dochodów. Nie można natomiast oczekiwać, że z tego rodzaju źródeł możliwe jest uzyskanie przez skarżącego środków na pokrycie kosztów sądowych i kosztów związanych z wynagrodzeniem adwokata.
Błędne było również przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji, że skarżący posiada dwa samochody. Z oświadczeń złożonych przez skarżącego oraz z nadesłanych dokumentów (m.in. kserokopia dowodu rejestracyjnego samochodu marki Audi, rok produkcji 2003 – k. 136) wynika bowiem, że jeden z samochodów należy do matki skarżącego, przy czym pojazd ten jest wystawiony na sprzedaż.
Powyższa wadliwa ocena sytuacji majątkowej skarżącego uzasadniała uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji. Jednocześnie, mając na uwadze względy ekonomiki procesowej oraz fakt, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty i oświadczenia są wystarczające do oceny sytuacji materialnej P. M., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił rozpoznać wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy.
Z informacji i oświadczeń zawartych we wniosku P. M. oraz w nadesłanych przez niego pismach procesowych wynika, że skarżący jest osobą bezrobotną, mieszka z rodzicami i utrzymuje się z dochodów (emerytur) rodziców (łącznie 1683,56 zł). Skarżący oraz jego rodzice nie pracują oraz nie posiadają oszczędności pieniężnych ani lokat. Skarżący zlikwidował posiadane rachunki bankowe, zaś jego rodzice posiadają wspólne konto bankowe, na które wpływa emerytura. Skarżący jest współwłaścicielem 1/15 części działki (682 m2) zabudowanej domem (140 m2). Ze wskazanych wyżej dochodów pokrywane są wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, które miesięcznie wynoszą ok. 1000 zł. Pozostała kwota, wspierana pożyczkami, przeznaczana jest na wyżywienie. Z oświadczeń skarżącego wynika ponadto, że ze środków pożyczanych od rodziny i znajomych reguluje on raty zaciągniętych kredytów. Poza zadłużeniem wobec podmiotów prywatnych, na skarżącym ciążą należności z tytułu zaległych podatków od środków transportowych oraz zobowiązania wobec podmiotów zagranicznych.
Skarżący w 2009 r. najpierw zawiesił prowadzoną przez siebie działalność gospodarczą, a następnie jej całkowicie zaprzestał i z dniem 31 grudnia 2009 r. został wykreślony z ewidencji działalności gospodarczej (vide kserokopia decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia 5 stycznia 2010 r. – k. 87).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podzielić należy pogląd wyrażony przez R. Hausera (Postępowanie zażaleniowe przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Materiały szkoleniowe na konferencję Sędziów NSA, Warszawa 2004, masz. pow., s. 70), iż w postępowaniu zażaleniowym Naczelny Sąd Administracyjny powinien w razie potrzeby uzupełnić postępowanie dowodowe w zakresie przyjętym w art. 106 p.p.s.a. i w związku z tym w postępowaniu zażaleniowym nie powinno mieć zastosowania zdanie drugie art. 188 p.p.s.a. Zasadne jest zatem w tej sytuacji uwzględnienie przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy nowych okoliczności wynikających z oświadczeń zawartych w piśmie procesowym z dnia 21 kwietnia 2010 r., nadesłanym w ślad za zażaleniem, do którego to pisma załączono wystawione przez Powiatowy Urząd Pracy w B. zaświadczenie o zarejestrowaniu P. M. od dnia 21 kwietnia 2010 r. jako osoby bezrobotnej, nieposiadającej prawa do zasiłku.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawione wyżej i zarazem wynikające z akt sprawy okoliczności przemawiają za uznaniem, że P. M. wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uzasadnia to, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 oraz w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.
PG
- - ---------------------- 2