Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 10 grudnia 2014 r., sygn. akt VI SA/Wa 1345/14, odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że [...]- dalej: skarżąca - złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem, synem oraz córką. Syn skarżącej studiuje, a córka jest uczennicą szkoły zawodowej. Skarżąca posiada dom o powierzchni [...] m2. Prowadzi działalność gospodarczą w zakresie produkcji okien. Z zeznań PIT-36L oraz rachunku zysków i strat za rok 2013 wynika, że skarżąca przy przychodach na poziomie [...]zł poniosła stratę w wysokości [...]zł. Ponadto z wyciągu z rachunku bankowego za okres [...]czerwca 2014 r., wynika, że w tym okresie obroty na rachunku skarżącej wyniosły [...] zł, a saldo końcowe wyniosło [...] zł (strata).
Z kolei mąż skarżącej posiada gospodarstwo rolne o powierzchni [...]ha. Z tytułu dopłat ze środków unijnych uzyskał za rok 2013 płatności w wysokości [...]zł.
Skarżąca załączyła także wypisy z ksiąg wieczystych nieruchomości rolnych oraz zaświadczeń banków potwierdzających, że część nieruchomości rolnych obciążonych jest hipoteką, wynikającą w szczególności ze spłaty kredytów inwestycyjnych z dopłatami ARiMR.
Odnosząc się do wydatków koniecznych dla utrzymania siebie i rodziny skarżąca wskazała, że wynoszą one na edukację dzieci [...]zł rocznie, ogrzewania [...]zł rocznie, zużycia energii elektrycznej [...]zł rocznie, zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny [...]zł miesięcznie, tj. [...]zł rocznie. Ponadto koszty prowadzenia gospodarstwa rolnego wynoszą [...]zł rocznie.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 3 listopada 2014 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając sprzeciw od powyższego postanowienia odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że skarżąca prowadzi działalność gospodarczą w zakresie produkcji okien, z której w roku 2013 uzyskała przychód w wysokości [...]zł. W przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją, bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy, zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują.
WSA podkreślił, że mąż skarżącej prowadzi gospodarstwo rolne o dużym areale ([...] hektary). Roczne koszty prowadzenia ww. gospodarstwa rolnego wynoszą [...]zł. Mąż skarżącej z tytułu dopłat ze środków unijnych uzyskał za rok 2013 dofinansowanie w wysokości [...] zł. Skarżąca nie wskazała jednak wysokości przychodów, jakie są uzyskiwane z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, a nie są nimi tylko płatności bezpośrednie ze środków Unii Europejskiej.
Sąd I instancji podał, że przedstawiona przez skarżącą wysokość wydatków, jakie co miesiąc przeznacza na utrzymanie siebie i rodziny tj. - [...] zł miesięcznie, nie wliczając w tę kwotę kosztów ogrzewania i energii elektrycznej oraz środków przeznaczonych na edukację dzieci, nie wskazuje na niski standard jej życia oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Z tego względu stan majątkowy skarżącej pozwalał na poniesienie kosztów sądowych związanych z prowadzeniem sprawy, które w niniejszej sprawie sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości [...] zł. [...] wniosła zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie w całości i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na zwolnieniu od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że udzielony na jej rzecz kredyt obrotowy przyznany został na bieżące prowadzenie działalności gospodarczej. Jego wysokość jest uzależniona od wypracowanego przez nią obrotu. Z kolei zabezpieczeniem tego kredytu jest nieruchomość gruntowa zabudowa budynkiem mieszkalnym. Kredyt pozwala skarżącej na pokrycie strat związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą.
Skarżąca odnosząc się do dochodów małżonka wskazała, że są ona sezonowe, a nie stałe. Wynika to z charakteru jego pracy - rolnik. Zbiór płodów rolnych odbywa się od miesiąca sierpnia do października. Z kolei od miesiąca listopada do marca mąż nie osiąga żadnych dochodów. Wskazała, że małżonek za 2013 r., osiągnął dochód w wysokości ok. [...] zł. Jednakże ww. kwota odnosi się do hektara przeliczeniowego w stosunku rocznym. Jego miesięczny dochód to ok. [...]zł miesięcznie. Ten z kolei nie uwzględnia kosztów obsługi kredytów oraz samego gospodarstwa rolnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, a korzystanie z tej instytucji, powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami. Zachodzi to w sytuacji, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z punktu widzenia art. 246 § 1 p.p.s.a., Sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien uwzględnić nie tylko bieżące dochody i wydatki skarżącego, ale również jego stan majątkowy. W świetle powołanych uregulowań prawnych stronę zwalnia się od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Skarżąca w rozpoznawanej sprawie nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania (koszty sądowe i inne wydatki) istotne znaczenie ma jej stan majątkowy i dochody oraz innych domowników. W przypadku, gdy skarżąca wraz z drugą osobą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można badając jej sytuacji materialnej przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącej.
Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe (tak NSA w postanowieniu z 29 listopada 2012 r., II GZ 442/12). Chodzi tu w głównej mierze o małżonka skarżącej.
Z analizy akt sprawy nie można wyprowadzić wniosku, aby [...]nie była w stanie ponieść kosztów wpisu sądowego od skargi w wysokości [...] zł. Powyższe wynika z tego, że skarżąca prowadzi działalność gospodarczą w zakresie produkcji okien. Z zeznań PIT-36L oraz rachunku zysków i strat za rok 2013 wynika, że przy przychodach na poziomie [...]zł poniosła ona stratę w wysokości [...]zł. Ponadto z wyciągu z rachunku bankowego za okres [...] marca - [...] czerwca 2014 r., wynika, że obroty na rachunku skarżącej wyniosły [...]zł, a saldo końcowe wyniosło [...]zł (strata). W tym miejscu wskazać należy, że wskazywana strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie oznacza automatycznie konieczności zwolnienia strony z kosztów sądowych. Wykazanie w danym roku podatkowym straty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej przez przedsiębiorcę. Strata powstaje, bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych (tak też NSA w postanowieniu z 19 marca 2012 r., II FZ 199/12).
Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08). Jednocześnie o możliwościach płatniczych skarżącej świadczy regularne pokrywanie wydatków związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, na co wskazują załączone wyciągi z rachunków bankowych. Rachunki te także potwierdzają dużą skalę prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej (w okresie [...] marca – [...] czerwca 2014 obroty na rachunku bankowych skarżącej wyniosły [...]zł). Tym samym stan majątkowy skarżącej pozwala jej na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego.
Oceniając – w myśl tego, co wskazano wyżej – sytuację majątkową i dochody małżonka skarżącej, to wskazać w tej mierze należy, że prowadzi on gospodarstwo rolne o dużym areale ([...] hektary). Roczne koszty prowadzenia tego gospodarstwa wynoszą [...] zł. Nadto mąż skarżącej z tytułu dopłat ze środków unijnych uzyskał za rok 2013 dofinansowanie w wysokości [...]zł (v: decyzja Kierownika Biura Powiatowego ARMiR z [...] lutego 2014 r., k 146 akt sądowych). Tym samym małżonek skarżącej również dysponuje środkami pozwalającymi mu partycypować w kosztach sądowych wynikłych z zainicjowanej przez żonę sprawy sądowoadministracyjnej.
Porównując wielkości dochodów tak skarżącej oraz jej małżonka z wysokością wpisu sądowego od skargi ([...] zł), Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki przemawiające za przyznaniem skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Trafnie tym samym Sąd I instancji przyjął, że wysokość wydatków obciążających skarżącą w sytuacji materialnej, w jakiej się znajduje pozwala na uiszczenie kosztów sądowych, które na tym etapie sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi.
NSA zauważa, że wnosząca zażalenie nie wskazała żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.