Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 listopada 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia 18 [...] 2015 r. Nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry postanawia.
W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy M. M. (dalej jako: "wnioskodawca" lub "skarżący"), zastępowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem G. M. i bratem L. M., posiada dom o pow. [...] m2, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wnioskodawca podał, że ani on, ani jego brat nie osiągają dochodów, natomiast syn osiąga dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości [...] zł miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że nie posiada majątku, który mógłby spieniężyć, pozostaje na utrzymaniu syna.
W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o wskazane w wezwaniu dokumenty, pismem z dnia 17 [...] 2015 r. pełnomocnik skarżącego wskazał, że syn wnioskodawcy posiada samochód osobowy o wartości ok. [...] zł, natomiast jego brat jest współwłaścicielem nieruchomości gruntowej o pow. [...] m2 ([...] udziału). Skarżący, jego syn i brat posiadają rachunki bankowe, przy czym na rachunku bankowym skarżącego nie znajdują się żadne środki, na rachunku bankowym brata zgromadzono [...] zł, zaś na rachunku syna [...] zł. Syn wnioskodawcy posiada na utrzymaniu również żonę i dwoje dzieci. Miesięczne wydatki wnioskodawcy i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe, wynoszą łącznie ok. [...] zł, na co składają się wydatki związane z utrzymaniem domu – ok. [...] zł oraz wydatki na wyżywienie, ubranie, leczenie w wysokości ok. [...] zł. Do pisma załączono odpisy zeznań podatkowych skarżącego, jego brata i syna za 2014 r., a także wyciągi z należących do nich rachunków bankowych.
Postanowieniem z dnia 7 września 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia wyjaśniono, że skarżący nie przedłożył umów o pracę brata i syna, gdyż nie dysponuje tymi umowami. W ocenie strony, okoliczność ta została jednak w sposób niebudzący wątpliwości została wykazana za pomocą wyciągów bankowych. Skarżący podniósł, że jego stan majątkowy i finansowy należy badać w wąskim zakresie, z ograniczeniem jedynie do jego dochodów i majątku. Zwrócił uwagę, że syn G. M. ma na swoim utrzymaniu żonę oraz dwoje małoletnich dzieci – jedno w wieku 8 lat, drugie kilkumiesięczne. Obowiązek alimentacyjny wobec zstępnych wyprzedza natomiast obowiązek względem ojca. Z tego powodu dochody osiągane przez G. M. należy pomniejszyć o kwotę, która jest przeznaczana na utrzymanie dzieci i żony.
Skarżący wyjaśnił, że jego żona nie mieszka z nim obecnie ani nie przekazuje mu żadnych środków pieniężnych. W związku brak jest podstaw, aby jej dochody uwzględniać przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Zdaniem skarżącego, analiza zestawienia sumy dochodów i zobowiązań bieżących w gospodarstwie domowym jednoznacznie świadczy o tym, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w kwocie [...] zł bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Bieżący bilans dochodów i wydatków jest praktycznie ujemny i skarżący nie jest w stanie wygospodarować kwoty potrzebnej na uiszczenie wpisu, nawet ograniczając wszelkie niezbędne wydatki do minimum. Skarżący jest bezrobotny i ma bardzo ograniczone możliwości zarobkowe. Wszystkie te okoliczności wskazują, zdaniem strony, że spełnia on wszystkie wymagane prawem przesłanki do uzyskania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu odmowy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazał, że przedstawione przez Skarżącego informacje oraz dokumenty nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, z uwagi na wątpliwości jakie wzbudzają przedstawione twierdzenia i dokumenty, których treść nie jest spójna. Z tego powodu Sąd nie mógł on dokonać oceny, czy skarżący spełnia ustawowe przesłanki do przyznania mu prawa pomocy i nie uwzględnił wniosku.
Niezależnie od powyższego Sąd ten wskazał, że prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, biorąc pod uwagę dochody wszystkich domowników i wydatki miesięczne konieczne do ponoszenia, nie zostałoby Skarżącemu przyznane.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270; dalej: "p.p.s.a.") ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych z jej udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony, mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i we wskazanych przez stronę dowodach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej.
W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Wniosek taki powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uznał, że wskazane przez skarżącego okoliczności mające decydować o przyznaniu prawa pomocy nie są dla Sądu wystarczające, gdyż nie przedstawił on spójnych informacji dotyczących dochodów swoich oraz członków rodziny pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również swego stanu majątkowego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę dokonaną przez Sąd I instancji.
Należy zwrócić uwagę, że twierdzenia Skarżącego nie pokrywają się ze złożonymi przez niego dokumentami. Skarżący we wniosku wskazał, że zamieszkuje wraz z synem i bratem, by następnie przedstawić dokument - zeznanie podatkowe (PIT) - z którego wynika, że za rok 2014 rozliczał się z małżonką oraz zamieszkiwał z nią w tamtym czasie. Wprawdzie w zażaleniu wyjaśnił, że obecnie nie mieszka z żoną jednak nie można, przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, pomijać, iż D. M. nadal pozostaje w związku małżeńskim ze Skarżącym (czego on nie kwestionuje).
Odnosząc się do powyższego należy podnieść, że stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015r., poz. 583 t.j.), dalej k.r.o., oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem z Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, że małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09) obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych.
Z uwagi na powyższe, oświadczenie skarżącego nie ma znaczenia prawnego, a przede wszystkim nie może skutecznie modyfikować obowiązków osób pozostających w związku małżeńskim wynikających z prawa rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 87 K.r.o.). Wyjątkowość instytucji prawa pomocy oznacza, iż jeśli wnioskodawca ma możliwość poniesienia kosztów postępowania bądź we własnym zakresie, bądź przy pomocy osób bliskich – w tym takich, których obowiązki alimentacyjne wynikają z przepisów prawa – nie jest zasadne obciążanie ciężarem poniesienia tych kosztów ogółu obywateli.
Skarżący nie wyjaśnił również wątpliwości Sądu nie wywiązując się z wezwania wydanego w celu wykonania zarządzenia z dnia 3 [...] 2015 r. realizując je jedynie wybiórczo i przesyłając do Sądu wyciągi z rachunków bankowych za dowolne okresy. Nie można zaakceptować sytuacji, kiedy strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy kwestionuje zasadność przedłożenia Sądowi dokumentów, o które była wzywana na podstawie art. 255 p.p.s.a. Takie wybiórcze przedstawienie wyciągów z rachunków bankowych pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego. Wyjaśnić bowiem trzeba, że dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3) – możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres czasu nie odzwierciedla przebiegu zmian sytuacji finansowej strony, nie pozwala ocenić, jakie są stałe, a jakie doraźne koszty utrzymania, obciążenia i dochody w gospodarstwie domowym, jak również czy potencjalne trudności finansowe mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe.
Niespójne okazały się również oświadczenia Skarżącego dotyczące dochodów i sytuacji życiowej jego domowników. I tak, początkowo (we wniosku PPF) Skarżący wskazywał, że brat, z którym zamieszkuje, nie osiąga dochodów, a gdy z nadesłanego (w odpowiedzi na wezwanie Sądu) dokumentu PIT wynikło, iż osiąga on jednak dochody, Skarżący, już na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza, wskazał, iż brat pracuje i otrzymuje regularnie wynagrodzenie z tego tytułu. Odnośnie syna, którego Skarżący wskazał jako drugiego z domowników we wniosku PPF, Wnioskujący na etapie pisma przewodniego do nadesłanych dokumentów, poinformował iż syn jest żonaty i partycypuje w kosztach utrzymania własnej rodziny (żona plus dwójka małoletnich dzieci), co jest dla niego priorytetem. Nie wytłumaczył jednak na żadnym etapie postępowania jak wygląda ich sytuacja życiowa (czy synowa i wnuki mieszkają razem z wnioskującym, czy oddzielnie), nie przedstawił również dokumentów, z których można by to wywnioskować.
Kwestia deklarowanych przez skarżącego miesięcznych wydatków w gospodarstwie domowym również nie daje pełnego obrazu rzeczywistych kosztów utrzymania. Przede wszystkim podane kwoty: [...] zł z tytułu opłat związanych z utrzymaniem domu (zużycie gazu, prądu, wody) i [...] zł na inne wydatki (wyżywienie, ubrania, leki, oplata medyczna), są jedynie sumą określonego rodzaju wydatków. Nie wyszczególniono, jakie konkretnie opłaty i w jakiej wysokości ponoszone są w gospodarstwie domowym w każdej z wyszczególnionych grup wydatków.
Reasumując powyższe, przedstawione informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w pismach kierowanych do Sądu na różnych etapach postępowania, wbrew ocenie Skarżącego, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Z tego powodu nie można dokonać oceny, czy skarżący spełnia ustawowe przesłanki do przyznania mu prawa pomocy.
Zgodnie z tym co wskazano wyżej, działania Sądu zmierzające do uściślenia oświadczeń strony, podejmowane na podstawie art. 255 p.p.s.a., mają zastosowanie w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada zatem obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Przyjąć należy zatem, iż skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby spełniał przesłanki przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie i tym samym, słusznie Sąd I instancji odmówił uwzględnienia wniosku.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji