Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 26 października 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 858/15, w pkt 1 umorzył postępowanie z wniosku o zwolnienie [...] od kosztów sądowych oraz odmówił ww. przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt 2).
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że [...] – dalej: skarżący złożył - na urzędowym formularzu PPF - wniosek o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata.
W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że jest osobą bezrobotną, ma na utrzymaniu nie pracującą partnerkę oraz dwuletnią córkę. Zamieszkuje z rodzicami, nie posiada żadnego majątku, zaś jego matka jest osobą przewlekle chorą. Z kolei ojciec pobiera emeryturę w wysokości [...] zł.
Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wezwaniem z dnia [...] sierpnia 2015 r. (k. 24 akt sądowych) zobowiązał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów, obrazujących jego sytuację majątkową i możliwości finansowe. W szczególności zobowiązał skarżącego do nadesłania następujących informacji:
- 1) dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym (czyli także przez jego rodziców), w szczególności kopii ostatniej decyzji o waloryzacji emerytury ojca skarżącego oraz kopię potwierdzenia wypłaty tego świadczenia za ostatni miesiąc albo zaświadczenia organu rentowego o jego wysokości do wypłaty w okresie ostatniego półrocza za poszczególne miesiące, wskazujące też formę zapłaty (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy), a nadto zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń, w tym z pomocy społecznej, z okresu ostatnich sześciu miesięcy;
- 2) kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2014 r. (lub rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy) złożonych przez skarżącego oraz przez inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym;
- 3) wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat; w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć i sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym o środkach, którymi posiadacz rachunku może dysponować;
- 4) zaświadczenia wydanego we właściwym urzędzie pracy, że skarżący i jego partnerka są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku (w przypadku, gdyby nie było podstaw do wydania takiego zaświadczenia, należało przedstawić zaświadczenie właściwego organu podatkowego poświadczające, że wspomniane osoby za rok 2014 nie wykazały dochodów do opodatkowania oraz że w roku bieżącym nie odnotowano jakichkolwiek wpłat tytułem zaliczek na ich podatek dochodowy);
- 5) kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, w tym na leczenie matki skarżącego, w szczególności na zakup leków, oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie.
W odpowiedzi skarżący wyjaśnił, że jego partnerka nie mieszka z nim i jego rodzicami. Wskazał, że nie posiada rachunków bankowych oraz że spłaca kredyt z tytułu zakupu samochodu (co czyni ze znacznymi opóźnieniami w płatnościach). Nadesłał paragony dokumentujące zakup lekarstw w przeciągu trzech miesięcy (średnio miesięcznie za kwotę około [...] zł) oraz dokument potwierdzający wpłatę skarżącego na rzecz banku w kwocie [...] zł. Świadczenie emerytalne jego ojca, jak wynika z nadesłanego dokumentu, stanowi kwotę [...]zł netto. Nadesłał też kopię decyzji Starosty [...] z dnia [...] stycznia 2015 r. o uznaniu skarżącego za osobę bezrobotną z dniem [...] stycznia 2015 r. oraz o odmowie przyznania mu prawa do zasiłku. Ponadto, z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2014 wynika, że skarżący osiągnął dochód brutto w kwocie [...]zł.
Starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 23 września 2015 r. umorzył postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił ww. przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt 2).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie rozpoznając sprzeciw od powyższego postanowienia umorzył postępowanie z wniosku [...] o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił ww. przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt 2).
W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że skarżący objęty jest ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych, przewidzianym w obecnym art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) zgodnie z którym nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Skarga dotyczy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymującej w mocy decyzję tego organu o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Zgodnie zaś z art. 249a p.p.s.a., jeżeli rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. W związku z tym, Sąd I instancji orzekł jak w pkt 1 sentencji zaskarżonego postanowienia.
Sąd I instancji podał, że oświadczeń skarżącego nie sposób uznać za wiarygodne. Powyższe z tego względu, że [...] nie przedstawił - pomimo wezwania – wszystkich dokumentów źródłowych do których był wzywany w dniu [...] sierpnia 2015 r. Wezwanie wystosowane do skarżącego miało na celu ustalenie źródła, z którego finansowane są jego wydatki, związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego (tym bardziej, że jak wynika z akt sprawy, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku) oraz ustalenie kręgu osób, pozostających ze skarżącym w gospodarstwie domowym, które współkształtują jego sytuację majątkową. WSA zwrócił uwagę na nieścisłości, które pojawiły się w toku postępowania. Na etapie postępowania administracyjnego skarżący deklarował, że jego gospodarstwo domowe tworzy siedem osób.
Następnie w formularzu PPF zadeklarował, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z partnerką i córką. Z kolei niecałe trzy tygodnie później, w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego stwierdził, że zamieszkuje z rodzicami a nie z partnerką. Co więcej, skarżący pomimo wezwania nie przedstawił jakiegokolwiek dokumentu, dotyczącego jego partnerki, w szczególności zaświadczenia o jej ewentualnym zarejestrowaniu jako osoby bezrobotnej czy też złożonych przez nią zeznań podatkowych bądź zaświadczenia, że za 2014 r. nie wykazała ona dochodu do opodatkowania. Co więcej, oprócz kopii odcinka emerytury otrzymywanej przez ojca skarżącego w wysokości [...] zł, skarżący nie przedstawił jakichkolwiek dokumentów, obrazujących sytuację finansową rodziców.
Zdaniem WSA sytuacja materialna osób, mogących współkształtować sytuację majątkową skarżącego (a więc jego rodziców oraz jego partnerki) nie została w sposób niebudzący wątpliwości wyjaśniona. Oprócz nadesłania przez skarżącego kserokopii paragonów, potwierdzających zakup leków dla matki, nie przedstawiono innych dokumentów, obrazujących wydatki ponoszone w gospodarstwie domowym skarżącego.
W zażaleniu na powyższe postanowienie [...] wniósł o jego uchylenie. Podniósł, że jego sytuacja materialna uniemożliwia ponoszenia ustanowienia adwokata.
Wskazał, że nie posiada dochodu ani majątku, co uprawdopodobnił w toku postępowania. Jest osobą niepracująca mieszkającą wspólnie z rodzicami.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja majątkowa jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie i przyznanie pomocy z budżetu państwa. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony.
Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź, jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może, na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że [...] nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika w osobie adwokata. Oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dalszych pismach skarżącego - nie wystarczały do oceny jego sytuacji materialnej. Mimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., [...] nie przedstawił żądanych przez Sąd dokumentów, które w sposób wystarczający potwierdzałyby trudną sytuację materialną i wyjaśniałyby uzasadnione wątpliwości, co do wysokości osiąganych przez żalącego dochodów.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji trafne wskazał, że podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące jego rzekomo trudnej sytuacji materialnej, nie mogły być uznane za dowody w wystarczającym stopniu obrazujące jego rzeczywistą sytuację materialną. Powyższe z tego względu, że budzą one poważne wątpliwości co do ich wiarygodności. Trafnie wskazał Sąd I instancji, że wezwanie wystosowane w sprawie do skarżącego miało na celu przede wszystkim ustalenie źródła, z którego finansowane są jego oraz osób pozostających w nim we wspólnym gospodarstwie domowym wydatki, związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego (tym bardziej, że jak wynika z akt sprawy, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku) oraz ustalenie kręgu osób, pozostających ze skarżącym w gospodarstwie domowym, które współkształtują jego sytuację majątkową. WSA zasadnie wskazał na nieścisłości, które pojawiły się w toku postępowania.
Na etapie postępowania administracyjnego skarżący deklarował, że jego gospodarstwo domowe tworzy siedem osób. Następnie w formularzu PPF zadeklarował, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z partnerką i córką. Z kolei niecałe trzy tygodnie później, w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego stwierdził, że zamieszkuje z rodzicami a nie z partnerką. Skarżący pomimo wezwania nie przedstawił jakiegokolwiek dokumentu, dotyczącego jego partnerki, w szczególności zaświadczenia o jej ewentualnym zarejestrowaniu jako osoby bezrobotnej czy też złożonych przez nią zeznań podatkowych bądź zaświadczenia, że za 2014 r. nie wykazała ona dochodu do opodatkowania. Co więcej, oprócz kopii odcinka emerytury otrzymywanej przez ojca skarżącego w wysokości [...] zł, skarżący nie przedstawił jakichkolwiek dokumentów, obrazujących sytuację finansową rodziców.
Konkludując, należy przyjąć, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że nieprzedłożenie przez skarżącego wymaganych dokumentów, uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Strona wnosząca zażalenie uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA w Gliwicach dokumentacji i oświadczeń, co nie pozwoliło na prawidłowe zweryfikowanie aktualnej sytuacji finansowej [...] oraz jego rodziny. W takiej sytuacji Sąd I instancji nie miał możliwości prowadzenia dalszego dochodzenia rzeczywistej sytuacji skarżącego, na którym w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.
NSA zauważa, że wnoszący zażalenie skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie mu prawa pomocy.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.