Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem WSA w W. na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., odmówił P.W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2006 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowy, gdyż skarżąca nie ma obowiązku uiszczania w postępowaniu sądowoadministracyjnym kosztów, bowiem sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są z mocy art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. wolne od kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że nie zachodzą też przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, bowiem skarżąca wraz z mężem posiadają stałe źródło dochodów w wysokości 4.000 zł brutto z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Osiągane dochody oraz wysokość miesięcznych wydatków niezbędnych do utrzymania uniemożliwiają uwzględnienie wniosku. Skarżąca posiada również nieruchomość. Sąd stwierdził ponadto, że okoliczność regularnego uiszczania zobowiązań wobec ZUS nie ma znaczenia dla przyznania prawa pomocy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego P.W. zarzuciła Sądowi I instancji obrazę przepisów prawa materialnego. Wskazując na trudną sytuację materialną, w jakiej znajduje się jej rodzina podniosła, że uzyskiwany dochód - 250 złotych miesięcznie na jednego członka rodziny, nie zaspakaja podstawowych potrzeb bytowych, związanych z leczeniem oraz spłatą kredytu mieszkaniowego. Zarzuciła też Sądowi I instancji "błąd w ustaleniach faktycznych" w sprawach o umorzenie spornych należności składkowych, które toczą się przed tym Sądem. Domagała się zmiany lub uchylenia zaskarżonego postanowienia podnosząc, że zastosowała się do pouczenia Sądu o możliwości ustanowienia pełnomocnika z urzędu po złożeniu stosownych udokumentowanych wniosków. Jednocześnie wskazała na nazwisko pełnomocnika, o ustanowienie którego wnioskuje.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że Sąd udzieli wnioskującemu prawa pomocy w sytuacji, w której udowodni on brak środków na poniesienie jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd instancji trafnie podkreślił, że sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są z mocy art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. wolne od kosztów sądowych, zatem złożony w tej sprawie wniosek oceniany był jedynie w kontekście wypełnienia przesłanek przemawiających za jego uwzględnieniem w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Powodem odmowy przyznania wnioskującej prawa pomocy w tym zakresie było wskazanie przez Sąd I instancji, iż wnioskująca wraz z mężem posiada stałe źródło dochodów w wysokości 4.000 zł brutto z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji poprzestał na powołaniu się na zadeklarowany w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy osiągany przez wnioskującą i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym dochód miesięczny 4.000 złotych brutto. Zaskarżone postanowienie podlega zatem uchyleniu, bowiem uszło uwadze Sądu I instancji, iż wnioskująca w wykonaniu zarządzenia z dnia [...] listopada 2007 r. udzieliła informacji i przedstawiła dokumenty, do których złożenia została wezwana w oparciu o przepis art. 255 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W zarządzeniu z dnia [...] listopada 2007 r. Sąd stwierdził, że oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające, a po nadesłaniu przez skarżącą dokumentów, o które wzywał, nie odniósł się w żaden sposób do informacji w nich zawartych.
Uzasadniając zażalenie skarżąca podniosła obok zarzutu wadliwej oceny dokonanej przez Sąd I instancji trudnej sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się jej rodzina również to, że zastosowała się do pouczenia Sądu o możliwości ustanowienia pełnomocnika z urzędu, jeżeli stosownie udokumentuje wniosek. Stwierdzić należy, że Sąd I instancji nie ocenił należycie nadesłanych przez stronę dokumentów, w tym zaświadczenia o dochodach, jakie osiągnęła w 2006 r., nie dał bowiem temu wyrazu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. W sprawie tej nie można zaakceptować dokonanej przez Sąd I instancji oceny sytuacji materialnej wnioskującej. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie sposób bowiem wywieść, czy dokonana przez Sąd ocena była zupełna. Z uwagi na powyższą wadę zaskarżonego postanowienia, dokonaną ocenę sytuacji materialnej wnioskującej należało uznać za przedwczesną.
Wymaga przy tym przypomnienia, że w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę przy orzekaniu o udzieleniu prawa pomocy. Rozstrzygnięcie przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby bowiem rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajdujących uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.).
W kontekście powyższych rozważań nie zasługuje na akceptację brak odniesienia się do dokumentów mających uzasadnić trudną sytuację materialną strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, jak również pogląd zaprezentowany w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że okoliczność regularnego uiszczania zobowiązań wobec ZUS nie ma znaczenia dla przyznania prawa pomocy.
Na marginesie tylko należy zauważyć, że wywody zażalenia, które wskazują na konieczność zbadania czy w sprawie naruszono dobro osobiste wnioskującej zdają się pomijać, iż kwestia ta nie podlega kognicji sądów administracyjnych. Zakresem kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego w tej sprawie było bowiem objęte postanowienie Sądu I instancji o odmowie przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest również właściwy do wyznaczenia pełnomocnika z urzędu, o co wnioskuje wnosząca zażalenie. Sądy administracyjne są bowiem właściwe do ustanowienia pełnomocnika z urzędu.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.