Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 15 marca 2006r sygn. akt II SA/Łd 1180/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę A. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] czerwca 2005r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego.
Dokonując badania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Sąd przyjął do rozważań stan faktyczny ustalony przez organ prowadzący postępowanie administracyjne z wniosku A. W., która we wrześniu 2003 r. wystąpiła do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie świadczenia pieniężnego dla osób deportowanych do pracy przymusowej przez III Rzeszę. W wyniku rozpoznania tego wniosku po jego uzupełnieniu pismami z dnia 23 lutego 2004 r. oraz 24 marca 2004 r. decyzją z dnia 12 lipca 2004 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił A. W. przyznania uprawnienia do wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Rozstrzygnięcie powyższe zostało podjęte po analizie wniosku i załączonych do niego dokumentów, z których wynikało, iż wnioskodawczyni w okresie od grudnia 1939 r. do lipca 1944 r. pracowała w A. w fabryce pończoszniczej należącej do obywatela niemieckiego, natomiast w okresie od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. przy budowie okopów w okolicach Działoszyna.
Uzasadniając odmowę przyznania świadczenia organ wyjaśnił, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r.,na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945.
Natomiast jak wynika z poczynionych przez organ ustaleń strona nie była deportowana do pracy przymusowej poza terytorium Polski, nie spełnia więc warunku określonego w ustawie, a zatem nie może być jej przyznane przedmiotowe świadczenie.
Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem A. W. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie świadczenia. Wyjaśniała, iż jest członkiem
Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, posiada postanowienie weryfikacyjne, nadto Fundacja Polsko - Niemieckie Pojednanie przyznała jej świadczenie z tytułu prześladowań. Wskazała, iż spełnia warunki do przyznania świadczenia, albowiem była deportowana do pracy przymusowej z terytorium Polski na terytorium "okupowane przez III Rzeszę". Odwołanie powyższe zostało wniesione z uchybieniem terminu, jednakże organ po rozpatrzeniu wniosku strony o jego przywrócenie wydał postanowienie o przywróceniu terminu do wniesienia odwołania.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych rozpoznając sprawę w postępowaniu drugoinstancyjnym, decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. uznał, iż wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie i utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyjaśnił, iż z zaświadczenia Urzędu Miasta w A. z dnia 6 października 1994r. oraz oświadczeń świadków wynika, iż A. W. był zatrudniona w A., zatem na terenie Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach sprzed 1 września 1939 r. Praca taka nie może być traktowana jako represja w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Powołując się na stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu z dnia 21 czerwca 2001 r, sygn. II SA/Wr 933/99, organ podzielił pogląd, iż przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz Niemiec nie jest przewidziane dla wszystkich obywateli, którzy doznali represji, lecz przyznaje się je osobom, które były tej represji poddane w szczególnych warunkach (osadzenie w obozach pracy albo wywiezienie do tej pracy z terytorium państwa polskiego).
Wyjaśnił także, iż Fundacja Polsko - Niemieckie Pojednanie przyznaje świadczenia na innej podstawie, której nie można utożsamiać z przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Na powyższe rozstrzygniecie strona złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w której wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji z uwagi na fakt, iż w jej uzasadnieniu organ nie uwzględnił deportacji skarżącej do pracy przy budowie okopów w okolicach Działoszyna.
Uwzględniając przedmiotową skargę w całości w ramach autokontroli decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia 13 kwietnia 2005 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, a następnie zaskarżoną decyzją (Nr [...]), wydaną również w dniu [...] czerwca 2005 r., utrzymał w mocy decyzję własną (pierwszoinstancyjną) z dnia 12 lipca 2004 r. o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając to rozstrzygnięcie wyjaśnił, iż zarówno A., jak i Działoszyn znajdują się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., a zatem nie nastąpił w przypadku skarżącej fakt deportacji, o którym mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Podkreślił przy tym, że nie kwestionuje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, przyczyną odmowy jest bowiem okoliczność, iż nie miała miejsca deportacja dająca podstawę do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Przepisy ustawy mające zastosowanie w sprawie nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych w związku z wykonywaniem pracy niewolniczej na rzecz III Rzeszy. Nie ma przy tym znaczenia, że obie miejscowości w okresie II wojny zostały wcielone do Niemiec, gdyż nie zmienia to geografii politycznej istotnej z punktu widzenia przesłanek zawartych w powołanej ustawie.
Skarżąc tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi strona wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a mianowicie przepisu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Uzasadniając skargę podkreśliła, iż spełnia warunki określone w powołanej ustawie, bowiem została deportowana do pracy przymusowej z terytorium Polski na terytorium "okupowane przez III Rzeszę". Przedstawiana przez organ interpretacja wskazanych przepisów sankcjonuje przyznawanie świadczeń w zależności od granic ustalonych przez III Rzeszę, co nie ma uzasadnienia moralnego i prawnego. Interpretacja taka oznaczałaby także naruszenie przepisu art. 32 Konstytucji RP, proklamującego równość wszystkich wobec prawa.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, nie znajdując uzasadnienia dla zarzutów skargi, wniósł o jej oddalenie. Potrzymał swoje dotychczasowe stanowisko, iż w niniejszej sprawie nie doszło do deportacji. Na potwierdzenie przytoczył stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchwale z dnia 12 października 1998r., OPS 5/98, zgodnie z którym brak podstaw do uznania, że praca obywatela polskiego (nawet przymusowa) na rzecz III Rzeszy na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1939 roku nie uprawnia do przewidzianego ustawą świadczenia pieniężnego.
Występujący w sprawie Prokurator Prokuratury Okręgowej w Łodzi wniósł o oddalenie skargi argumentując, iż strona skarżąca nie była deportowana.
Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Wyjaśnił, iż dokonał kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem jej legalności. Oznacza to, iż badał jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Podkreślił też, że stosownie do art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i dokonał oceny zaskarżonej decyzji w pełnym zakresie.
Przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji, Sąd stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie miało miejsca naruszenie przepisów prawa, które skutkowałoby uwzględnieniem skargi, a co za tym idzie uchyleniem decyzji lub stwierdzeniem jej nieważności. Podniósł, iż organ w zaskarżonej decyzji nie kwestionował faktu, że skarżąca w okresie od grudnia 1939 r. do lipca 1944 r. pracowała przymusowo w A. w fabryce pończoch należącej do obywatela Niemiec oraz, że na okres od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. została wywieziona do pracy przy budowie okopów w okolicach Działoszyna leżącego na terytorium okupowanej przez III Rzeszę Polski. Jednak przyznanie wnioskowanego przez stronę świadczenia pieniężnego może nastąpić wyłącznie na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR.
Wskazał, że ustawodawca określając przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia, uczynił to dla dwóch kategorii osób, a mianowicie, dla "osób deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla "osób osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i ZSRR. Obie kategorie osób są traktowane rozłącznie. Dla potrzeb rozpoznawanej sprawy istotne jest rozważenie, czy skarżąca spełnia przesłanki przyznania świadczenia dla "osób deportowanych do pracy przymusowej" tj. czy była deportowana. Zważył, że w myśl przepisu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Z kolei represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. W świetle powyższego istotnym z punktu widzenia spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia, jest fakt deportacji. Jak zaś wynika z akt sprawy skarżąca pracowała wpierw w A., a następnie w okolicach Działoszyna. Przy czym obie te miejscowości znajdują się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., a zatem nie nastąpił w przypadku strony skarżącej fakt deportacji (wywiezienia) wskazany w przepisie art. 2 pkt 2 powołanej ustawy. Nie oznacza to, że strona nie wykonywała pracy przymusowej w ciężkich dla siebie, tak fizycznie, jak psychicznie warunkach, jednakże ustawodawca uzależnił wyraźnie przyznanie świadczenia od deportacji z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. Odmienna, rozszerzająca wykładnia przepisu art. 2 pkt 2 lit. "a " ustawy nie byłaby uprawniona, jako sprzeczna z brzmieniem przepisu, który nie przewiduje wyjątków od warunku deportacji.
Nadto prowadziłaby do zbędności tego przepisu, skoro praktycznie każda praca, przymusowa, wykonywana przez okres co najmniej 6 miesięcy na rzecz III Rzeszy w latach 1939 -1945, uprawniałaby do świadczenia.
Sąd podzielił pogląd przyjęty w zaskarżonej decyzji, że brak jest podstaw do uznania, pracy przymusowej obywatela polskiego w niemieckim przedsiębiorstwie, które położone było na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r., lecz będącego pod okupacją III Rzeszy w latach 1939 - 1945, jako dającej uprawnię do przewidzianego w ustawie świadczenia pieniężnego. Kryterium wyróżniającym grupę osób uprawnionych do świadczenia stanowi bowiem obiektywnie trudniejsza sytuacja osób przymusowo zatrudnionych, wyrwanych z dotychczasowego środowiska. Przyznanie uprawnień tylko pewnej ściśle określonej grupie osób srożej represjonowanych z pominięciem osób, które doznały represji mniej dolegliwych (bez deportacji), pozostaje w zgodzie z zasadą państwa prawnego. Takie sformułowanie przepisów ustawy nie stanowi dyskryminacji innych osób i nie narusza przepisu art. 32 Konstytucji.
Przyznanie świadczeń nie wszystkim obywatelom polskim, którzy doznali represji, ale tylko tym osobom, które poddane były represji w szczególnych warunkach, nie może być uznane za niesprawiedliwe faworyzowanie tych osób co zostało wyrażone w uchwale 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998r., OPS 5/98, publ. ONSA 1999/1/1.
Reasumując, Sąd podkreślił, że niewątpliwie strona skarżąca w latach 1939 -1945 pracowała przymusowo, jednakże pracowała na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku, a w tej sytuacji nie można uznać, że była deportowana z terytorium państwa polskiego, a tym samym, że zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącej świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej.
Wnosząc skargę kasacyjną do Naczelnego Sadu Administracyjnego na ten wyrok A. W. zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art.2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996r., przez błędną wykładnię, to jest "uzależnienie przyznania świadczenia pieniężnego od faktu deportacji na teren formalnie w okresie II wojny światowej III Rzeszy, zamiast istnienia samego faktu deportacji do pracy przymusowej w latach 1939-1945" i w konsekwencji bezpodstawne niezastosowanie w sprawie powyższego przepisu, co stanowi podstawę z art. 174 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz uchylenie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2005r. i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych w związku z przyznanym prawem pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
w*
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podała, że jest bezspornym, iż do lipca 1944 r. pracowała przymusowo w A., a od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. została wywieziona na budowę okopów w okolice Działoszyna. Kwestią zaś tylko interpretacji jest to, czy była deportowana do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy lub tereny przez nią okupowane w rozumieniu ustawy z 31 maja 1996 r., chociaż zgadza się z poglądem Sądu, iż nie każda praca przymusowa jest honorowana świadczeniem, a tylko taka gdzie występuje element deportacji.
Sąd wprawdzie ustalił fakt "wywiezienia na okopy w okolice Działoszyna", jednakże oddalając skargę sprzecznie z poprzednią konstatacją stwierdził, że "skarżąca pracowała wpierw w A. a następnie w Działoszynie", traktując zatem bezpodstawnie to wywiezienie na budowę okopów jako pracę w A., to jest w miejscu zamieszkania. Zarzuciła więc, że nie jest uprawnione takie stanowisko Sądu, iż o deportacji w rozumieniu ustawy z 31 maja 1996r. można mówić tylko w wypadku wywiezienia poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. - chociaż państwo polskie w latach 1939 -1945 było przez III Rzeszę okupowane. Taka wykładnia nie jest prawidłowa, a także narusza art.2 (zasadę sprawiedliwości społecznej) i art. 32 Konstytucji. Gdyby bowiem przyjąć za sądem orzekającym przedstawione wyżej rozumienie deportacji, to taka wykładnia prowadziłby do wyników sprzecznych z celami ustawy z 31 maja 1996r, bo niesprawiedliwie różnicowałaby osoby znajdujące się w takiej samej sytuacji faktycznej, to jest deportowane do pracy przymusowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna w rozpoznawanej sprawie nie ma usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu.
Stosownie do art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) skargę kasacyjną można oprzeć na przesłance naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na przesłance naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W niniejszej sprawie, jako podstawę skargi kasacyjnej skarżąca wskazała przesłankę określoną w art. 174 pkt 1 powołanej wyżej ustawy zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek
Socjalistycznych Republik Radzieckich. Według skarżącej pogląd wyrażony w wyroku jest sprzeczny z celami omawianej ustawy o świadczeniu pieniężnym, gdyż niesprawiedliwie różnicuje osoby znajdujące się w takiej samej sytuacji faktycznej, tj. deportowane do pracy przymusowej. Stanowisko przyjęte w wyroku narusza też, w ocenie skarżącej, podstawowe zasady ustrojowe wyrażone w art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP. Zauważyć jednak należy, że nie są kwestionowane ustalenia co do stanu faktycznego sprawy. W żaden bowiem sposób skarżąca nie podważa, że deportacją nie jest praca w miejscu zamieszkania w fabryce pończoch oraz praca - jak podaje bez bliższego sprecyzowania "na okopach koło Działoszyna" położonego w odległości około 80 km od A., znajdującego się w granicach Polski zarówno na dzień dzisiejszy, jak i na dzień 1 września 1939 r., a okupowanego przez III Rzeszę w okresie II wojny światowej.
Zatem skarżąca nie wykazuje błędnego uznania przez Sad I instancji, iż stan faktyczny nie odpowiada hipotezie powołanej wyżej normy prawnej. Wobec tego przyjęte przez Sąd I instancji stanowisko, obszernie umotywowane argumentami prawnymi nie narusza wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa. Odmienna, rozszerzająca wykładnia przepisu art.2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym nie byłaby uprawniona, jako sprzeczna z brzmieniem przepisu, który nie przewiduje wyjątków od warunku deportacji poza tereny RP w granicach sprzed 1 września 1939 r. i wykraczająca poza wskazany w tytule ustawy zakres regulacji, a ponadto prowadząca do zbędności art. 2 pkt 1, skoro każda praca przymusowa, wykonywana przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz lii Rzeszy w latach 1939 - 1945, uprawniałaby do przedmiotowego świadczenia. Co do zarzutu skargi dotyczącego naruszenia art. 2 i 32 Konstytucji RP, należy stwierdzić, iż stanowisko Sądu I instancji pozostaje w zgodzie z zasadą państwa prawnego bowiem przyznanie uprawnienia do świadczeń tylko pewnej ściśle określonej grupie osób srożej represjonowanych, z pominięciem osób, które doznały represji mniej dotkliwych nie stanowi ich dyskryminacji.
Jak już wyjaśnił Sąd \ instancji przywołując w uzasadnieniu wyroku zachowującą aktualność uchwałę składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998r., OPS 5/98 nie stanowi represji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez Ml Rzeszę i ZSRR, przymusowe zatrudnienie w latach 1939- 1945 obywatela polskiego w miejscowości znajdującej się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę.
Zatem świadczenie, o które wystąpiła skarżąca, unormowane w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, przysługuje nie wszystkim osobom, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy.
Treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 ustawy o świadczeniu pieniężnym określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Jest to uzasadnione, jeśli zważyć, że sytuacja przymusowo zatrudnionych izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska była z reguły zdecydowanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne. Istota rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do kwestii, czy skarżąca była deportowana z Polski do III Rzeszy lub na inne okupowane terytorium, czy też była objęta deportacją wewnętrzną w ramach przedwojennego terytorium państwa polskiego.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.