Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 28 marca 2008 r., sygn. akt II SA/Łd 104/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę T. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2006 r., nr DO-6/K0772/0023803956/6/2006 w przedmiocie odmowy zmiany decyzji o odmowie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lipca 2004 r., utrzymującą decyzję własną z dnia [...] grudnia 2002 r., odmówił skarżącemu przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Wobec zaskarżenia tej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, Sąd ten wyrokiem z dnia 15 lutego 2005 r. oddalił skargę T. R., wskazując, iż żadna z faktycznych podstaw żądania - praca przymusowa w fabryce obuwia w Łodzi w latach 1942 -1944 i późniejsza praca przymusowa przy budowie okopów w okolicy Włocławka nie daje podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego w trybie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2007 r. Naczelny Sąd Administracyjny utrzymał w mocy powyższe orzeczenie.
Pismem z dnia 6 stycznia 2006 r. skarżący ponownie wniósł o przyznanie mu świadczenia pieniężnego z tytułu represji, wskazując, iż w decyzji z dnia [...] lipca 2004 roku organ administracji ustosunkował się wyłącznie do kwestii jego pracy przymusowej przy budowie okopów w okolicach Włocławka w okresie od października 1944 r. do kwietnia 1945 r., pomijając zagadnienie pracy skarżącego w fabryce obuwia "[...]" w miejscu zamieszkania w okresie od kwietnia 1942 do października 1944 r. a w szczególności okoliczność, iż pracę tę wykonywał jako dziecko. Decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. Kierownik do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w oparciu o art. 154 § 1 k.p.a., odmówił zmiany powyższej decyzji z dnia [...] lipca 2004 roku, wskazując, iż T. R. w okresie od 1942 r. do października 1944r. pracował przymusowo w Łodzi, a zatem na terenie II Rzeczpospolitej w jej granicach sprzed 1 września 1939 roku.
Praca zaś wykonywana na terenie państwa polskiego nie jest represją w rozumieniu powołanej ustawy i świadczenie za jej wykonywanie nie przysługuje. Kierownik do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia [...] czerwca 2006 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lutego 2006 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi T. R., oprócz argumentów podnoszonych we wcześniejszych pismach w sprawie, wskazał również, iż za prześladowania hitlerowskie jako dziecko do lat szesnastu, które w latach 1939-1945 pracowało przymusowo w miejscu lub prowincji zamieszkania, otrzymał rekompensatę pieniężną z Fundacji "Polsko- Niemieckie Pojednanie".
Rozpoznając powyższą skargę, Sąd I instancji wskazał, iż zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) represją uzasadniającą przyznanie stosownego świadczenia są dwie okoliczności: po pierwsze - osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 ust. 1 omawianej ustawy), po drugie - deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terytoria przez nią okupowane w okresie wojny w latach 1939 -1945 (art. 2 ust. 2 "a" omawianej ustawy).
Sąd podniósł również, iż zarówno organ w decyzji z dnia [...] lipca 2004 r., jak również WSA w Łodzi w wyroku z dnia 15 lutego 2005 r., podkreślały, że nie każda praca przymusowa wykonywana na rzecz III Rzeszy uzasadnia przyznanie wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Sąd w ówczesnym wyroku wskazał, iż praca wykonywana przez skarżącego na terenie Łodzi oraz pod Włocławkiem jest wprawdzie pracą przymusową, ale z uwagi na wykonywanie jej na terytorium państwa polskiego, w jego granicach przed dniem 1 września 1939 roku nie może stanowić podstawy przyznania stosownego świadczenia pieniężnego. Powyższe oznacza, zdaniem Sądu I instancji, iż uprzednie postępowanie administracyjne, jak i sądowo administracyjne – wszczęte skargą na decyzją z dnia [...] lipca 2004 r. - prowadzone były z uwzględnieniem kwestii pracy przymusowej skarżącego w fabryce obuwia w Łodzi we wskazanym przez niego okresie.
Fakt i czas, a nawet miejsce wykonywania tej pracy przymusowej nie są sporne. Natomiast wykonywanie pracy przez skarżącego w Łodzi czyli w miejscu zamieszkania stanowi przesłankę negatywną wyłączającą możliwość przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Wiek skarżącego w czasie podjęcia pracy na rzecz III Rzeszy w świetle powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 roku nie ma znaczenia dla rozważanej kwestii. Odnosząc się do wniosku skarżącego z dnia 6 stycznia 2006 r., który był kolejnym wnioskiem w sprawie o przyznanie świadczenia pieniężnego, Sąd stwierdził, iż oparty był on na tych samych przesłankach co uprzednio, z tego też względu uznać należy, iż organ administracji prawidłowo rozpoznał wniosek skarżącego w trybie powołanego art. 154 k.p.a. Sąd I instancji wskazał, iż zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem w orzecznictwie, tryb postępowania przewidziany w art. 154 kpa służy organom administracji do usuwania takich decyzji ostatecznych, które są niecelowe lub sprzeczne z zakreśloną linią postępowania w sprawach określonego rodzaju.
Uwzględnienie zaś wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej wykonywanej w miejscu zamieszkania prowadziłoby do wydania aktu niezgodnego z powołaną ustawą z dnia 31 maja 1996 roku, która nie przewiduje tzw. uznania administracyjnego dla orzekania w wnioskowanym zakresie. Ponadto słuszny interes strony nie może sprowadzać się do subiektywnego poczucie krzywdy skarżącego oraz do odmiennej od organu administracji oceny stanu faktycznego. Odnosząc się do twierdzeń skarżącego, że z tytułu pracy przymusowej w Łodzi otrzymał rekompensatę pieniężną z Fundacji "Polsko- Niemieckie Pojednanie" Sąd I instancji wskazał, iż Fundacja jest instytucją niezależną od budżetu państwa. Dysponuje własnymi środkami pieniężnymi, kieruje się samodzielnie ustalonymi kryteriami i wewnętrznymi regulacjami przyznawania pomocy dla więźniów i robotników przymusowych III Rzeszy, a nie kryteriami zawartymi w ustawie z dnia 31 maja 1996 roku.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł T. R., reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu. Zaskarżając wyrok w zakresie punktu 1 dotyczącego oddalenia skargi, skarżący wniósł o uchylenie orzeczenia we wskazanym zakresie i przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pieniężnego, a w przypadku braku znalezienia podstaw do orzeczenia reformatoryjnego, uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie, według norm przepisanych, kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, nieopłaconej w całości ani w części, z uwzględnieniem podatku VAT.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, polegającą na przyjęciu, że przymusowa praca 12 letniego dziecka w fabryce obuwia i przy kopaniu rowów – wykonywana poza miejscem zamieszkania – nie jest represją. Zdaniem skarżącego o represyjnym charakterze jego pracy decydował: dziecinny wiek, fakt, że był do niej zmuszany, nie otrzymywał wynagrodzenia, a także to, iż był deportowany poza miejsce zamieszkania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej będąc związany jej zarzutami. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania określoną przesłankami z art. 183 § 2 p.p.s.a., której nie stwierdzono w niniejszej sprawie. Mając na uwadze powyższe Sąd przystąpił do oceny podniesionych zarzutów w skardze kasacyjnej, kwestionującej wyrok Sądu I instancji. Przedmiotem oceny Sądu I instancji była decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiająca przyznania T. R. świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich wobec niespełnienia ustawowych przesłanek.
Skarga kasacyjna od wyroku Sądu I instancji oddalającego skargę T. R. na powyższą decyzję została oparta na zarzucie naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Wskazany zarzut uznać należy za bezzasadny.
W przedmiotowej sprawie niekwestionowana jest okoliczność przymusowej pracy skarżącego w fabryce obuwia "[...]" w Łodzi w latach 1942 -1944 i późniejsza praca przymusowa przy budowie okopów w okolicy Włocławka, a w szczególności okoliczność, iż pracę tę wykonywał jako dziecko. Jednakże ani z twierdzeń skarżącego, ani z żadnego dowodu znajdującego się w aktach sprawy nie wynika, by skarżący był osadzony w obozie pracy przymusowej z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych bądź religijnych, o czym mówi art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Odrębne stanowisko skarżącego uznać należy za pozbawione zasadności jako nie oparte na żadnej podstawie faktycznej.
Mający w sprawie zastosowanie przepis art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. stanowi, iż represją w rozumieniu ww. ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium:
- a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,
- b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium Państwa Polskiego w jego obecnych granicach.
Praca wykonywana przez skarżącego na terenie Łodzi oraz pod Włocławkiem jest wprawdzie pracą przymusową, ale z uwagi na wykonywanie jej na terytorium Państwa Polskiego, w jego granicach przed dniem 1 września 1939 roku nie może stanowić podstawy przyznania stosownego świadczenia pieniężnego, jak zasadnie uznał Sąd I instancji, podzielając stanowisko organu, iż nie została tym samym spełniona podstawowa przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pieniężnego w myśl ww. ustawy.
Wskazać należy, iż w przedmiocie spełnienia wymogów ustawowych określonych w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się w licznych orzeczeniach, prezentując jednolite stanowisko, iż przyznanie świadczenia pieniężnego w trybie wyżej wymienionej ustawy wymaga deportacji czyli wywiezienia do pracy przymusowej i wykonywanej poza granicami Państwa Polskiego sprzed 1 września 1939 r. i wywiezienia na terytorium III Rzeszy oraz terenów przez nią okupowanych w latach 1939-1945, także na terytorium ZSRR i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. (por. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. II OSK 396/07; wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004 r. II OSK 135/04). Należy więc w podsumowaniu jeszcze raz powtórzyć, że w sytuacji skarżącego warunek ten nie był spełniony, skoro pracę przymusową wykonywał on na terenie Polski.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.
Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.