Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 23 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 1324/11, po rozpoznaniu skargi J. G., uchylił zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2011 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję tego samego organu z dnia [...] kwietnia 2011 r., wydane w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.
Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm., powoływana dalej jako ustawa) odmówił J. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu podjętej decyzji organ wskazał, że zebrany w toku postępowania materiał dowodowy nie jest wystarczający do przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem strona nie przedstawiła dokumentów potwierdzających rodzaj i okres represji.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] października 2011 r. utrzymał w mocy wskazaną na wstępie decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2011 r. Organ ponownie rozpoznając sprawę ustalił, iż rodzina skarżącego została wysiedlona z Włocina do Chełma Lubelskiego, jednakże zmiana miejsca zamieszkania rodziny skarżącego spowodowana była zajęciem ich majątku przez Niemca, a nie skierowaniem do pracy przymusowej. Organ uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia, iż skarżący przebywając na wysiedleniu z matką i rodzeństwem podlegał represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy. Nie został również przedstawiony żaden dowód na okoliczność skierowania do pracy przymusowej, czyli nie wypełniono w niniejszej sprawie jednego z warunków przyznania świadczenia.
Powyższą decyzję J. G. zaskarżył do sądu administracyjnego, powołując się na argumenty podnoszone w toku postępowania administracyjnego.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku uchylającym zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą wskazał, że organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez poszanowania zasad zawartych w art. 7, 77 § 1, 80, 8 i 9 k.p.a. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] października 2011 r. Kierownik ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że złożona dokumentacja jest niewystarczająca do stwierdzenia, iż skarżący przebywając na wysiedleniu z matką i rodzeństwem podlegał represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy, a skarżący nie przedstawił dowodów na poparcie swoich twierdzeń. Zdaniem Sądu, należy jednak pamiętać, iż w większości postępowań prowadzonych w tożsamych rodzajowo sprawach, materiał dowodowy jest ubogi, wiek samych wnioskodawców, ale i potencjalnych świadków również wpływa na możliwości uzyskania wyczerpujących wyjaśnień.
Okoliczności te z całą pewnością powinny determinować organ do podejmowania z urzędu czynności dowodowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Co prawda, organ po złożeniu przez skarżącego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podjął kroki w celu uzupełnienia materiału dowodowego i w tym celu zwrócił się do Archiwum Państwowego w Kaliszu i Łodzi, a także postanowił przesłuchać skarżącego na okoliczność podlegania represjom, jednakże wyniki uzupełniającego postępowania dowodowego nie znalazły jakiegokolwiek przełożenia na wynik sprawy i nie znalazły odzwierciedlenia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Jak wynika z akt administracyjnych, organ pozyskał informacje z Archiwum Państwowego w Łodzi dotyczące wysiedlenia rodzinnej wsi skarżącego. Co prawda, informacje te związane były z ubieganiem się o świadczenie innej osoby, jednakże niektóre z przekazanych informacji mogły zostać wykorzystane w celu ustalenia charakteru deportacji skarżącego i jego rodziny. Z informacji tych wynika kolei, iż w maju 1941 r. dokonano wysiedlenia ośmiu rodzin (34 osoby) ze wsi Włocin Kolonia, a osoby wysiedlone pracowały na robotach przymusowych w Protektoracie do 1945 r. Skoro zatem informacje dotyczące wysiedlenia rodzinnej wsi skarżącego były znane organowi z urzędu, to w pierwszej kolejności organ powinien ustalić, czy wśród wysiedlonych i pracujących przymusowo rodzin była rodzina skarżącego, czego organ zaniechał, poprzestając jedynie na załączeniu ww. informacji do akt sprawy.
Ponadto organ zarzucił skarżącemu, że wbrew wcześniejszym oświadczeniom zeznał, iż jego ojciec znalazł pracę w Zamościu, co może sugerować, że praca ta nie była przymusowa. Sąd podkreślił jednak, iż protokół z przesłuchania skarżącego jest bardzo lakoniczny i w zasadzie nie zawiera żadnych informacji ponad te, które skarżący podnosił w swoich wcześniejszych pismach. Pewne rozbieżności w oświadczeniach skarżącego, dotyczących pracy przymusowej jego ojca, nie zmieniają faktu, iż organ nie wyjaśnił okoliczności osadzenia matki skarżącego w więzieniu na Radogoszczu w Łodzi, a także kiedy to zdarzenie miało miejsce. Ma to o tyle istotne znaczenie, bowiem gdyby okazało się, że matka skarżącego została osadzona w więzieniu za ucieczkę z gospodarstwa, w którym pracowała, to mogłoby wskazywać, że jej praca była przymusowa, gdyż praca taka wykonywana była pod groźbą kary więzienia. Ustalenie natomiast daty tego zdarzenia oraz okresu pobytu matki skarżącego w więzieniu będzie miało również wpływ na ustalenie okresu trwania represji.
Sąd stwierdził, że lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozwala zatem ustalić, na jakiej podstawie organ uznał, iż deportacja skarżącego nie spełnia przesłanek represji, o której mowa w ustawie, skoro sam zaniechał ustalenia tak istotnych dla sprawy okoliczności, o których była mowa wyżej. Sąd wskazał, że ponownie badając wniosek skarżącego organ powinien po pierwsze zwrócić się do Archiwum Państwowego w Łodzi o nadesłanie informacji na temat wysiedlenia skarżącego i jego rodziny z rodzinnej wsi Włocin Kolonia w nawiązaniu do informacji znajdujących się w aktach sprawy. Po drugie, organ powinien wyjaśnić okoliczności osadzenia matki skarżącego w więzieniu na Radogoszczu w Łodzi, a także podjąć inne niezbędne działanie celem zbadania istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, nie wykluczając w razie potrzeby ponownego, szczegółowego przesłuchania strony.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 134 § 1 i art. 135 p.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, zaskarżając wyrok w całości:
- I. Na podstawie art. 174 pkt 1) p.p.s.a. zarzucając naruszenie prawa materialnego, to jest: art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas, gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określonych przez ustawodawcę w ustawie z dnia 31 marca 1996 r.
- II. Na podstawie art. 174 pkt 2) p.p.s.a. wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem obu decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy.
Mając powyższe na uwadze organ administracji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi oraz zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, iż represją, jakiej doznała strona skarżąca był zabór mienia dokonany przez okupanta, brak jest natomiast dowodów na skierowanie skarżącego do pracy przymusowej. Skarżący zmienił miejsce zamieszkania wraz z rodziną. Skarżący nie został tym samym deportowany do pracy przymusowej. Tym samym, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prawidłowo ocenił zebrany materiał dowodowy z uwzględnieniem zasad postępowania określonych w art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. Ponadto, nie sposób zgodzić się z poglądem Sądu wyrażonym w skarżonym wyroku, iż organ administracji zaniechał ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności, co nie pozwala ustalić, na jakiej podstawie organ uznał, iż deportacja skarżonego nie spełnia przesłanek represji, o jakiej mowa w ustawie.
Po pierwsze, okoliczność osadzenia matki oskarżonego w więzieniu w Radogoszczu nie ma przymiotu istotności dla określenia braku skierowania jej do pracy przymusowej. Żaden dowód w przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym nie wskazuje na fakt, iż rodzina skarżącego została skierowana do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta. Po drugie, za nietrafne należy uznać zalecenie Sądu, ażeby organ administracji zwracał się do Archiwum Państwowego w Łodzi celem uzyskania informacji dotyczącej wysiedlenia miejscowości Włocin Kolonia. Organ administracji pozyskał tę informację z tegoż archiwum i stanowiła ona element materiału dowodowego w sprawie.
Nie sposób logicznie wywieść, że szczegółowa informacja udzielona przez archiwum na podstawie jego zasobów ulegnie diametralnej zmianie poprzez fakt zwrócenia się ponownie do tego archiwum o udzielenie tej samej informacji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Na wstępie zauważyć należy, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jedynie pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznanie sprawy ograniczył do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi była decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2011 r., nr [...] oraz poprzedzająca ją decyzja tego samego organu z dnia [...] kwietnia 2011 r., wydane w przedmiocie odmowy przyznania J. G. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.
W myśl art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sprawie niniejszej skarżący kasacyjnie organ – Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, oparł skargę kasacyjną na obu w/w podstawach. Sądowi I instancji zarzucono więc naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz naruszenie prawa procesowego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a.
Zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:
- a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,
- b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Stosownie do art. 1 ust. 1 w/w ustawy - podstawy materialnoprawnej wydanych w sprawie decyzji - osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, przysługuje świadczenie pieniężne.
Zważyć należy, że odnoszenie się do podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego (art. 2 pkt 2 ustawy) jest na tym etapie sprawy przedwczesne, gdyż przyczyną uchylenia przez Sąd I instancji wydanych w rozpoznawanej sprawie decyzji było naruszenie przez organ administracji przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez nieprzeprowadzenie w pełnym zakresie postępowanie wyjaśniającego. Tymczasem dopiero po stwierdzeniu, że stan faktyczny został ustalony przez organ administracji publicznej w sposób prawidłowy, można przejść do kontroli procesu subsumpcji tegoż stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego. Należało jednak na wstępie przytoczyć powołany wyżej przepis prawa materialnego, gdyż wyznacza on zakres postępowania dowodowego, wskazując fakty prawnie istotne dla załatwienia sprawy, które w związku z tym powinny podlegać ustaleniu w toku postępowania dowodowego (wyjaśniającego).
Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że o deportacji w rozumieniu powołanego wyżej przepisu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. można mówić także w stosunku do dziecka, które zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe (por. wyrok NSA z 19.08.2004 r., OSK 135/04, ONSAiWSA z 2005 r., nr 1, poz. 15). W takiej sytuacji, w sprawie niniejszej, obowiązkiem organu administracji publicznej – Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych było ustalenie, czy rodzina skarżącego - małoletniego w okresie wojny, podlegała represjom w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r., tj. w szczególności czy został on wraz z rodziną deportowany (wywieziony) do pracy przymusowej.
Orzekający w składzie niniejszym Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wyrażone w zaskarżonym wyroku, że orzekający w sprawie organ administracji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i z naruszeniem zasad zawartych w art. 7, 77 § 1, 80 i 9 k.p.a. Przede wszystkim trafnie zarzucił Sąd I instancji organowi, że ten, pomimo uzyskania z Archiwum Państwowego z Łodzi informacji dotyczącej wysiedleń ludności z rodzinnej wsi skarżącego na roboty przymusowe, nie dokonał dalszych ustaleń dotyczących tego, czy wśród osób wysiedlonych była również rodzina skarżącego. Dlatego też, wbrew wywodom skargi kasacyjnej, zasadnie Sąd I instancji nakazał organowi przy ponownym rozpoznaniu sprawy zwrócenie się jeszcze raz do Archiwum Państwowego w Łodzi o przesłanie szczegółowych informacji dotyczących wysiedleń ze wsi Włocin Kolonia.
Pomimo też, że jak wskazał organ w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, informacja pozyskania z Archiwum Państwowego w Łodzi stanowiła element materiału dowodowego w sprawie, to nie znalazło to w ogóle swojego odzwierciedlenia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji. Uzasadnia to ocenę, że organ nie rozpatrzył całego materiału dowodowego jak nakazuje art. 77 § 1 k.p.a. Tak samo, istotne dla rozstrzygnięcia kwestii ewentualnego wykonywania pracy przymusowej, z podniesionych przez Sąd względów, może okazać się wyjaśnienie okoliczności dotyczących osadzenia matki skarżącego w więzieniu na Radogoszczu w Łodzi. Z powyższych względów fakt, że niedobrowolne przecież opuszczenie przez rodzinę skarżącego miejsca zamieszkania było spowodowane głównie zajęciem majątku przez Niemca, bez dokładnego wyjaśnienia wskazanych wyżej okoliczności, nie może jeszcze prowadzić do kategorycznego stwierdzenia, że skarżący nie doświadczył represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Ponadto, zasadnie również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, nakazując organowi podjęcie niezbędnych działań mających na celu wyjaśnienie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, nie wykluczył też ponownego przesłuchania strony – J. G., które to przesłuchanie, co należy tutaj podkreślić, powinno nastąpić przy pełnym poszanowaniu zasady udzielania stronom informacji – obowiązku wynikającego z art. 9 k.p.a.
Podsumowując należy stwierdzić, że rozpoznający wniosek J. G. o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie podjął wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, czym naruszył zasadę prawdy obiektywnej sformułowaną w art. 7 k.p.a., tj. nie zebrał w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), co w konsekwencji prowadziło pośrednio również do naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Tym samym, za nieuzasadnione należało uznać, podniesione w podstawach skargi kasacyjnej przez skarżący kasacyjnie organ, zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Wobec powyższego, skoro podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego okazały się niezasadne, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.