Uzasadnienie
Wyrokiem z 24 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę R.U. (dalej jako "skarżąca") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2011 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 2 marca 2011 roku, sygn. akt II SA/Łd 28/11, po rozpoznaniu skargi skarżącej, uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] października 2010 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] września 2010 r.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] czerwca 2011 r. odmówił przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji. Organ wyjaśnił, że niezbędnym warunkiem do uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym"), jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem).
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności z zeznań świadków, wynika, że strona wykonywała pracę przymusową w okresie od 1940 do 1945 roku w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez "Niemca" w Łodzi. Na tej podstawie organ uznał, że strona wykonywała pracę przymusową w miejscu zamieszkania, tymczasem warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pieniężnego jest deportacja (wywiezienie).
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wskazała, że została wysiedlona, bowiem przymusowo pracowała w [...], a mieszkała przy obecnej ulicy [...]. Obie nieruchomości to odległe od siebie miejsca. W ocenie strony, gospodarz niemiecki stosował wobec niej represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie.
Zaskarżoną decyzją z [...] września 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] czerwca 2011 r.
Organ wyjaśnił, że skarżąca nie została deportowana do pracy, a zatem nie został spełniony podstawowy warunek zawarty w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Zgromadzone w aktach dokumenty, a przede wszystkim zeznania świadków oraz informacje uzyskane z Fundacji Polsko – Niemieckie Pojednanie i Prezydenta Miasta Łodzi potwierdzają, że przez cały okres okupacji strona przebywała w miejscu, które przed 1 września 1939 r. stanowiło jej miejsce zamieszkania.
Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.
Oddalając skargę Sąd I instancji wskazał, że w wyroku z 2 marca 2011 r. sygn. akt II SA/Łd 28/11 Sąd zawarł wiążące zalecenia, co do dalszego postępowania. W szczególności Sąd zobowiązał wówczas organ do ustalenia okoliczności pracy skarżącej podczas deportacji. Sąd zwrócił ponadto uwagę na konieczność odniesienia się do wszystkich zarzutów i wniosków strony, a jednocześnie zgromadzonych w sprawie dokumentów.
Sąd I instancji stwierdził, że w toku ponownie prowadzonego postępowania organ podjął wszelkie możliwe działania w celu ustalenia istotnych okoliczności sprawy. W tym celu organ wystąpił z wnioskiem do Fundacji Polsko - Niemieckie Pojednanie i Prezydenta Miasta Łodzi, a jednocześnie pismem z 25 maja 2011 r. powiadomił stronę o możliwości złożenia dodatkowych dowodów lub wyjaśnień w sprawie. Oceniając wszystkie te działania Sąd I instancji uznał, że odpowiadają one prawu.
Sąd I instancji wskazał ponadto, że skarżąca w treści ankiety skierowanej do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych wskazała, że zarówno do 1939 r., jak i w czasie okupacji zamieszkiwała w miejscowości [...], gm. Brus, powiat Łódź. Natomiast w momencie składania wniosku, czyli w 1952 r. zamieszkiwała we wsi [...], gm. Rąbień, powiat Łódź. We wniosku o przyznanie świadczenia strona, jako miejsce zamieszkania na terytorium RP dnia 1 września 1939 r. wskazała Łódź. Ponadto świadkowie, których zeznania złożone na potrzeby postępowania emerytalno-rentowego przedstawiła skarżąca, potwierdzili fakt pracy skarżącej w gospodarstwie rolnym w Łodzi. Z tych dokumentów bezspornie wynika, że skarżąca przed rozpoczęciem II wojny światowej, a także w jej trakcie, zamieszkiwała w tej samej miejscowości. Sąd I instancji podzielił więc stanowisko organu administracji, że w sprawie nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pieniężnego, bowiem skarżąca nie była deportowana.
Sąd I instancji wskazał, że deportacja musi łączyć się z przymusową zmianą miejsca zamieszkania, przesiedleniem do innej (nawet pobliskiej) miejscowości. Oznacza to, że deportacja nie zachodzi w sytuacji, gdy strona zmuszona działaniami wojennymi, zmieniła miejsce zamieszkania w ramach tej samej miejscowości.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca.
Zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 1 pkt 1 w związku z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, polegającym na uznaniu, że skarżąca nie była deportowana, bowiem deportacja dotyczy wyłącznie sytuacji, w której wysiedlenie następuje do innej miejscowości, niż ta, w której zamieszkiwała dotychczas osoba wysiedlona.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie skargi. Skarżąca wniosła również o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, ewentualnie o przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej zwanej p.p.s.a.) – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych, uzależniających prawo do tych świadczeń od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczających możliwość ich otrzymania przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego.
Trybunał Konstytucyjny nie miał jednak zastrzeżeń co do zasady, że świadczenie przysługuje tylko tym osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.
Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał Konstytucyjny wymienił przykładowo niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży, czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej, czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR), Trybunał zaznaczył, że okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.
Użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. W warunkach indywidualnej sprawy istotne jest więc ustalenie nie tylko samej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, ale również gdzie przebywała jej najbliższa rodzina, czy mogła się z nią kontaktować, w jakich warunkach żyła po wywiezieniu do pracy przymusowej, jakiego rodzaju pracę wykonywała, jakie było wobec niej nastawienie nowego otoczenia.
Wszystkie te czynniki łącznie, przy uwzględnieniu również wieku osoby wywiezionej, mogą bowiem w okolicznościach konkretnej sprawy przesądzić o zaistnieniu przesłanki deportacji w przedstawionym wyżej rozumieniu.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie nie można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym w tej samej miejscowości, w której zamieszkiwała przed wojną. Pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, znajdowała się zatem w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione w nieznane im, odległe tereny i niepewne co do losów rodziny. Wszystkie te okoliczności, które w sposób skuteczny nie zostały podważone w skardze kasacyjnej przemawiają zatem za uznaniem, że wywiezienie skarżącej do pracy przymusowej nie stanowiło represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się więc w istocie do stwierdzenia, że skarżąca podczas okupacji była w ciężkiej sytuacji, czego zarówno Sąd I instancji, jak również Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionują.
Nie oznacza to jednak, że praca skarżącej świadczona była w warunkach deportacji, a to z przyczyn, o których mowa wyżej. Niezasadnym okazał się więc zarzut naruszenia art. 1 pkt 1 w związku z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.
Z powyższych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.
- - ---------------------- 3 5