Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2009 r. sygn. akt V SA/Wa 2775/08, oddalił skargę M. S. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia odebrania rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu.
Jak wynika z akt sprawy, pismem z dnia 6 lutego 2008 r. pełnomocnik M. S. wystąpił do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – dalej Prezes IPN, z wnioskiem o wydanie decyzji potwierdzającej, że Marian Sokołowski jako dziecko został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji i przymusowemu wynarodowieniu, tj. z wnioskiem dotyczącym potwierdzenia okoliczności określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) – dalej ustawa o kombatantach.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] Prezes IPN a podstawie art. 104 k.p.a. w zw. z art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. b/ ustawy o kombatantach odmówił potwierdzenia, ze M. S., s. J., ur. [...]r. w m. W. (ZSRR) jako dziecko został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji i przymusowego wynarodowieniu. W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż podjęcie decyzji dotyczącej potwierdzenia okresu represjonowania wymaga spełnienia dwóch przesłanek określonych w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, tj. odebranie dziecka rodzicom i podjęcie wobec niego działania zmierzającego do jego eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. W przedmiotowej sprawie wprawdzie skarżący spełnia pierwszą przesłankę, jednak nie spełnia przesłanki drugiej dotyczącej eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia.
Pismem z dnia 21 lipca 2008 r. pełnomocnik skarżącego złożył do Prezesa IPN wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzucając decyzji Prezesa IPN rażące naruszenie art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach poprzez uznanie, iż skarżący nie wyczerpuje przesłanek określonych we wskazanym przepisie, wnosząc o przeprowadzenie dowodu z protokołów zeznań świadków na okoliczność wykonywania przez matkę skarżącego pracy przymusowej w fabryce włókienniczej.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] Prezes IPN, na podstawie art. 127 § 3 w zw. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. b/ ustawy o kombatantach, utrzymał w mocy własną decyzje z dnia 30 czerwca 2008 r. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że z przeprowadzonego postępowania dowodowego nie wynika, aby skarżący został odebrany matce w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu, ponieważ podstawą odebrania i umieszczenia dziecka w ośrodku dla dzieci robotnic przymusowych była praca matki, a eksterminacji nie dokonywano w ośrodkach dla dzieci robotnic przymusowych, ale była ona przeprowadzana w wyselekcjonowanych ośrodkach służących do tych celów.
Pismem z dnia 23 września 2008 r. pełnomocnik M. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa IPN z dnia [...] sierpnia 2008 r. zarzucając jej naruszenie art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach poprzez uznanie, iż skarżący nie wyczerpuje przesłanek określonych we wskazanym przepisie.
W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2009 r. sygn. akt V SA/Wa 2675/08, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a., oddalił skargę M. S. na decyzję Prezesa IPN z dnia [...] sierpnia 2008 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia odebrania rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu.
W uzasadnieniu wyroku wskazano, że art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach jednoznacznie wskazuje, iż stwierdzenie, czy stan faktyczny sprawy w przypadku określonej osoby wypełnia znamiona tego przepisu zależy od ustalenia zaistnienia dwóch przesłanek. Stwierdzić należy, czy nastąpiło odebranie dziecka rodzicom, jak również czy po odebraniu dziecka podjęto wobec niego działania zmierzające do jego eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. Wydanie pozytywnego rozstrzygnięcia w sprawie możliwe jest jedynie po ustaleniu, czy wskazane wyżej przesłanki zostały spełnione łącznie.
Zdaniem Sądu I Instancji ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że Marian Sokołowski jako 3 letnie dziecko został odebrany matce i oddany pod opiekę niemieckiego personelu w ośrodku/przytułku dla dzieci robotnic przymusowych, jak również wynika, iż powodem umieszczenia Skarżącego w przytułku i pozbawienia możliwości wychowywania dziecka przez matkę była okoliczność, iż matka jako robotnica przymusowa była zmuszona do świadczenia ciężkiej, wielogodzinnej pracy, w której nikt nie mógł jej przeszkadzać. Zgodnie z rozporządzeniem Reichsfuhrera SS i szefa policji z dnia 27 lipca 1943 r. do ośrodków/przytułków takiego typu, w jakim przebywał Pan M. S. kierowano wszystkie niezdolne do pracy dzieci, którymi przymusowo pracujący rodzice nie byli w stanie się zająć. Odbieranie dzieci przymusowym robotnikom w okresie II wojny światowej władze III Rzeszy stosowały na masową skalę. Był to element polityki prowadzonej wobec przymusowych robotników, a mianowicie dążenia do przekształcenia ich w zbiorowość taniej, niewykwalifikowanej siły roboczej.
W ocenie Sądu I instancji art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach mówi o odebraniu dziecka rodzicom w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia, a więc o świadomej czynności wymierzonej przeciwko dziecku "skazanemu" na eksterminację lub wynarodowienie. Przy czym najważniejszy staje się cel tej czynności, a mianowicie zamierzona eksterminacja lub wynarodowienie dziecka. Ratio legis tego przepisu sprowadza się do rzeczywistych intencji i czynności o charakterze eksterminacyjnym, a nie okoliczności poszkodowania dziecka w wyniku trwającej wojny i okupacji, na co powołuje się Skarżący. Eksterminacja nie oznacza bowiem stworzenia warunków zagrożenia zdrowia, a nawet życia danej osoby, jest to natomiast polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych. Dlatego też, zasadnie organ uznał, iż okoliczności na które powołuje się Skarżący nie mogą zostać uznane za przesłankę potwierdzającą eksterminację.
Powszechnie wiadomym jest, że w ośrodkach i obozach zorganizowanych przez władze III Rzeszy warunki bytowe były bardzo trudne, a racje żywnościowe małe, obliczone tak, aby dostarczyć organizmowi minimalną ilość kalorii. Tym niemniej pobyt w ośrodku/przytułku dla dzieci robotnic przymusowych, nawet, jeżeli panowały w nim ciężkie warunki bytowe, nie miał charakteru eksterminacyjnego, tj. takiego jaki miał pobyt w obozach koncentracyjnych czy obozach zagłady.
Zdaniem Sądu I instancji poprzez wynarodowienie natomiast należy rozumieć niszczenie i pozbawianie dzieci poczucia przynależności do narodu polskiego, zacieranie pochodzenia poprzez zmianę danych personalnych. Jedną z przesłanek procedury wynarodowienia było oddzielenie dziecka od rodziny, zacieranie wszelkich śladów pochodzenia, tak aby nie miało ono żadnego z nią kontaktu. Wskazano, iż w zaskarżonej decyzji organ, powołując się na wiedzę historyczną, szczegółowo wyjaśnił, iż dzieci przeznaczone do germanizacji umieszczane były w specjalnych ośrodkach, w których przeprowadzano badania antropologiczne, stanu zdrowia, badania rasowe, charakterologiczne, psychologiczne oraz poziomu uzdolnień. Po zakończeniu tych obserwacji i badań, w zależności od ich wyników, kwalifikowano dzieci, bądź też nie do przymusowej germanizacji. Dzieci zakwalifikowane do germanizacji przekazywane były drogą adopcji niemieckim rodzinom w "Starej Rzeszy" w granicach z 1937 r., bądź umieszczano je w specjalnych ośrodkach NSDAP oraz domach Lebensborn, powołanych do zacierania śladów pochodzenia i przeprowadzania germanizacji.
Kontakt rodziców z dzieckiem przeznaczonym do germanizacji kończył się z chwilą przymusowego odebrania dziecka, gdyż zgodnie z założeniami germanizacji następowała zmiana danych personalnych dziecka, a prawdziwe dane osoby wynaradawianej zostawały utajnione.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2008 r. złożył pełnomocnik M. S. zaskarżając wyrok w całości, zarzucając mu rażącą obrazę prawa materialnego a mianowicie art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, polegającą na uznaniu, iż odebranie skarżącego matce, wykonującej pracę przymusową i oddanie go do przytułku, w którym opiekę nad polskimi dziećmi sprawowały niemieckie opiekunki, gdzie panował zakaz używania języka polskiego, a złamanie tego zakazu skutkowało karami cielesnymi a także, gdzie nie zapewniano dzieciom opieki lekarskiej i odpowiedniej ilości oraz jakości dla ich wieku żywności, nie stanowi odebrania dziecka rodzicom w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia w rozumieniu powołanego przepisu, podczas gdy warunki panujące w przytułku, zakaz używania języka polskiego, przymusowe odebranie skarżącego matce oraz pozbawienie kontaktu matki z dzieckiem wskazują, art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach.
Pełnomocnik M. S. w skardze kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 1 w związku z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych w granicach ich zaskarżenia, a z urzędu bierze jedynie pod rozwagę nieważność postępowania.
W niniejszej sprawie nie dostrzeżono okoliczności mogących wskazywać na nieważność postępowania sądowoadministracyjnego.
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Zarzut naruszenia prawa materialnego zgodnie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. może wynikać z błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania. W niniejszej sprawie, wbrew temu co twierdzi się w skardze kasacyjnej, przepis art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, nie został naruszony zaskarżonym wyrokiem w żadnej z powyżej wymienionych form. Należy w całej rozciągłości zgodzić się z rozstrzygnięciem Sądu I instancji i argumentacją przytoczoną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, odwołującą się do faktów z okresu drugiej wojny światowej i ich historycznej interpretacji. Stan faktyczny wyczerpująco ustalony i oceniony w tej sprawie, nie daje podstaw do zastosowania w stosunku do skarżącego przepisu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach.
Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku obszernie i dogłębnie wyjaśnił, jak należy rozumieć użyty ww. przepisie zwrot: "w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia", z czego wynika, że w tym przypadku nie miały miejsca takie okoliczności. Nie każdy bowiem przypadek odebrania w czasie wojny dzieci rodzicom, miał na celu poddanie dziecka eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu, co wyjaśniono prawidłowo w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
W skardze kasacyjnej nie podano żadnych nowych okoliczności, które by mogły wpłynąć na stanowisko Sądu i zmianę zaskarżanego wyroku.
Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.