Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 30 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 208/11 oddalił skargę Z. E. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego
Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Rozpoznając wniosek Z. E., obywatelki Izraela, Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r., odmówił stwierdzenia posiadania przez wnioskodawczynię obywatelstwa polskiego.
Po rozpatrzeniu odwołania Z. E. zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał decyzję Wojewody Mazowieckiego w mocy.
W uzasadnieniu swojej decyzji organ odwoławczy wskazał, iż w trakcie postępowania administracyjnego ustalono, że wnioskodawczyni urodziła się jako Z. S., córka S. i M. z domu N., w [...] 1953 r. w P. T. Z dniem urodzenia nabyła obywatelstwo izraelskie. W 1974 r. zawarła związek małżeński z E. E. i przyjęła nazwisko męża. Obecnie legitymuje się paszportem izraelskim nr [...], wydanym na imię i nazwisko Z. E. Rozstrzygnięcie wniosku o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, w świetle art. 8 w związku z art. 9 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25), było uzależnione od ustalenia, że przynajmniej jedno z rodziców wnioskodawczyni było obywatelem polskim w dniu jej narodzin. Minister wskazał, że ojciec wnioskodawczyni urodził się jako S. S., syn A. i F. z domu B., w [...] 1921 r. w Berlinie. W dniu [...] maja 1936 r. Konsul Generalny RP w Berlinie wydał Panu S. S. polski paszport serii [...] nr [...], na podstawie którego w 1941 r. przybył do ówczesnej Palestyny.
Z dniem [...] maja 1948 r. nabył obywatelstwo izraelskie. W Izraelu jego imię zapisano jako S. Jednocześnie organ wskazał, iż w polskim paszporcie jako rok urodzenia wpisano 1925. Jednakże w opinii Ministra, bezspornie przedmiotowy dokument dotyczy ojca wnioskodawczyni – S. /S./ S., urodzonego w [...] 1921 r. W ocenie Ministra S. /S./ S. nabył obywatelstwo polskie i posiadał je co najmniej do dnia [...] maja 1948 r. - tj. do chwili nabycia obywatelstwa izraelskiego z datą powstania niepodległego państwa Izrael. Organ rozważył następnie, czy ojciec wnioskodawczyni nie utracił obywatelstwa polskiego. Skoro S. /S./ S. w chwili nabycia obywatelstwa izraelskiego miał 27 lat, zatem podlegał obowiązkowi wojskowemu w Polsce na podstawie przepisów obu ustaw o powszechnym obowiązku wojskowym (ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym - Dz. U. Nr 25, poz. 220 ze zm. - obowiązującą do dnia 29 maja 1950 r. oraz ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym - Dz. U. Nr 6, poz. 46 - która weszła w życie z dniem 29 maja 1950 r.).
W związku z tym ojciec Wnioskodawczyni mógł utracić obywatelstwo polskie dopiero po uzyskaniu zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego. Ponieważ brak było dowodów na uzyskanie takiego zwolnienia, to nabycie przez Niego obcego obywatelstwa nie skutkowało utratą obywatelstwa polskiego. W dalszej kolejności organ zbadał czy S. /S./ S. odbył służbę wojskową w Armii Izraelskiej, co skutkowałoby utratą obywatelstwa polskiego na podstawie wyżej przywołanego przepisu art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1920 r. W tej kwestii wnioskodawczyni przedłożyła zaświadczenie wydane przez Siły Obronne Izraela [SOI] w dniu [...] listopada 2009 r. (opatrzone klauzulą apostille) o "nie odnalezieniu akt osobowych na nazwisko S. S.", z treści którego wynika, iż "w/w akta nie zostały odnalezione". Organ odwoławczy dodatkowo wezwał Stronę do przedłożenia dokumentu wystawionego przez Wojsko Obrony Izraela o przebiegu służby wojskowej (obowiązkowej regularnej, obowiązkowej oraz rezerwowej) w Armii Izraelskiej S. /S./ S., wraz z datą jego rejestracji w armii izraelskiej. W odpowiedzi Strona stwierdziła, iż "Wojsko nie posiada akt osobowych ojca i stąd nie jest w stanie przedstawić bliższych danych na jego temat".
W oparciu o powyższe Minister uznał, iż przedłożone przez Stronę dokumenty nie są wystarczające by uznać, że ojciec wnioskodawczym nie pełnił służby w Armii Izraelskiej. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że w zaświadczeniu SOI wskazano na wojskowy numer osobisty S. S. - [...], który jest inny od numeru identyfikacyjnego (tożsamości), odpowiednika polskiego PESEL, posiadanego przez każdego mieszkańca Izraela - [...]. W zaświadczeniu tym, SOI zwracają się również o przedłożenie dokumentów świadczących o datach służby w armii izraelskiej "celem sprawdzenia".
W ocenie organu dowodzi to, że SOI nie posiadają co prawda teczki osobowej S. S. dotyczącej odbytej służby wojskowej, jednakże figuruje on w rejestrach wojskowych SOI, o czym świadczy nadanie mu wojskowego numeru osobistego. Z powyższego domniemano, iż zaświadczenie SOI odnosi się jedynie do niemożliwości ustalenia odbytej służby wojskowej, a pomija natomiast kwestię rejestracji S. S. w SOI. Zauważono, że skoro SOI nie posiadają akt osobowych S. S. to na jakiej podstawie ustalono jego wojskowy numer osobisty.
Mając powyższe na uwadze organ stwierdził, że S. /S./ S. został zarejestrowany w SOI, gdyż posiadał wojskowy numer osobisty, dlatego też celowe było wezwanie Strony do uzupełnienia materiału dowodowego poprzez przedłożenie zaświadczenia wojskowego dokumentującego datę rejestracji Pana S. /S./ S. w Armii Izraelskiej. Żądanie organu było uzasadnione obowiązkiem ustalenia prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) i gromadzenia kompletnego materiału dowodowego koniecznego do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy (art. 77 § 1 kpa) w sytuacji, gdy obowiązujące w Izraelu przepisy dotyczące ochrony danych osobowych nie pozwalają uzyskać żądanego dokumentu z wniosku organu (żądane zaświadczenia wydaje się wyłącznie na wniosek zainteresowanych osób). Skoro więc nie wykazano nieprzerwanego posiadania obywatelstwa polskiego przez S. /S./ S. do dnia narodzin córki oraz nie określono statusu obywatelstwa M. S. (z uwagi na bierność strony) nie było możliwe wydanie decyzji potwierdzającej posiadanie obywatelstwa polskiego przez Wnioskodawczynię.
Ze stanowiskiem Ministra zgodził się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, który w zaskarżonym wyroku oddalił skargę Z. E. W uzasadnieniu Sąd uznał za bezsporne, że S. /S./ S. na terenie przyszłego państwa izraelskiego znalazł się już w 1941 r. W dniu [...] maja 1948 r. nabył obywatelstwo izraelskie, z czym wiązał się obowiązek służby wojskowej w Armii Izraelskiej. Wiek ojca Skarżącej w dacie nabycia przez niego obywatelstwa obcego (poborowy) powiązany z powszechnie znanym faktem wzmożonej mobilizacji w latach 1948 - 1949 w Izraelu w związku z toczącą się wojną, w ocenie Sądu uzasadniał żądanie organu dotyczące właściwego udokumentowania przebiegu jego służby wojskowej, w sytuacji gdy organ z urzędu nie mógł uzyskać odpowiednich informacji. Przy czym rację ma Minister wskazując, że czym innym jest wojskowy numer osobisty (w zaświadczeniu widnieje wpis - nr osobisty [...]), a czym innym nr tożsamości będący odpowiednikiem polskiego PESEL (w zaświadczeniu widnieje wpis - nr tożsamości [...], który jest tożsamy np. z nr widniejącym w izraelskim skróconym akcie zgonu czy odpisem z zapisu w izraelskim rejestrze ludności).
Z faktu posiadania wojskowego numeru osobistego przez ojca Skarżącej organ wyciągnął prawidłowy wniosek, że musiał on figurować w rejestrach wojskowych SOI. Wniosek ten wysnuto analizując zaświadczenia wydane przez Wojska Obrony Izraela w innych sprawach o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Jeżeli bowiem w SOI nie posiadają jakichkolwiek informacji na temat konkretnej osoby to wskazują wyłącznie numer tożsamości (cywilny - odpowiednik polskiego PESEL). W zaświadczeniu brak jest wtedy informacji o wojskowym numerze osobistym. Skoro w przedłożonym zaświadczeniu ujawniono numer osobisty to zasadnie organ domagał się uzupełnienia zaświadczenia o informacje wskazującą datę rejestracji ojca Skarżącej.
Sąd zwrócił uwagę, że to na skarżącym, który ubiega się o określenie uprawnienia, spoczywa ciężar przedstawienia dowodu na okoliczności uzasadniające uzyskanie prawa, a to dlatego, że obowiązujące w Izraelu przepisy dotyczące ochrony danych osobowych nie przewidują wydania zaświadczenia na żądanie organu, a tylko na wniosek zainteresowanej osoby. Zatem inicjatywa dowodowa musi być w tym zakresie przejawiona przez stronę postępowania. Sąd wskazał, że przedłożone w toku postępowania sądowoadministracyjnego (przy piśmie procesowym Skarżącej z dnia [...] marca 2011 r.) nowe zaświadczenie uzyskane z Wojsk Obrony Izraela nie rozwiewa istniejących wątpliwości. Nie jest wbrew temu co twierdzi Skarżąca identyczne z poprzednio uzyskanym, bowiem w treści nowego zamieszczono wyłącznie nr tożsamości [...]. Brak jest informacji dlaczego w nowym nie wpisano nr osobistego, który figurował w poprzednim. Nowe zaświadczenie nie niweczy zatem uprzednio wydanego, z którego wynika, że z osobą ojca Skarżącej łączył się wojskowy numer osobisty.
Na powyższy wyrok skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyła Z. E., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz decyzji organów obu instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzucono naruszenie:
- 1) art. 17 ust. 4 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r., nr 28, poz. 353 ze zm.) poprzez błędne jego zastosowanie poprzez uznanie, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy obiektywnie nie pozwalał na stwierdzenie posiadania przez skarżącą obywatelstwa polskiego z powodu niewyjaśnienia kwestii pełnienia przez jej ojca służby wojskowej w Izraelu
- 2) art. 3 § 1 i 2, art. 134, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151, a także art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7, 76, 77, 80 i 138 § 2 k.p.a., ponieważ Sąd I instancji błędnie ustalił stan faktyczny w sprawie nie uwzględniając podniesionych w skardze zarzutów naruszenia wskazanych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i oddalił skargę na decyzję organu odwoławczego zamiast uchylić tę decyzję oraz utrzymaną nią wadliwą decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, że pomimo tego, iż w trakcie postępowania dwukrotnie przedłożyła zaświadczenia z Wojska Obrony Izraela z których wynikało, że akta dotyczące S. S. nie zostały odnalezione i wojsko nie jest w stanie wydać żądanego zaświadczenia, Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielając stanowisko organu wyciągnął dla strony negatywne konsekwencje procesowe. Skarżąca zarzuciła również, iż Minister miał możliwość w trakcie prowadzonego postępowania zwrócenia się choćby za pośrednictwem polskiej placówki dyplomatycznej o pomoc w ustaleniu jakie znaczenie ma drugi numer wpisany do treści zaświadczenia. Zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwalał w ocenie skarżącej na ustalenie faktu nabycia przez nią po ojcu obywatelstwa polskiego i braku okoliczności mających wpływ na utratę w okresie późniejszym przez skarżącą i jej ojca obywatelstwa polskiego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – dalej: p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności z art. 183 § 2 p.p.s.a., zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skarżąca wskazuje, że Sąd I instancji nie dostrzegł, iż zaskarżona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wydana została z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego. Z tym jednak nie można się zgodzić, mając na uwadze ustalenia faktyczne przyjęte w toku kontrolowanego postępowania, w oparciu o które rozstrzygana była sporna kwestia nabycia przez skarżącą przez urodzenie obywatelstwa polskiego.
Przedmiotem zasadniczej rozbieżności pomiędzy stanowiskiem strony skarżącej, a ustaleniami przyjętymi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny pozostaje ocena zaświadczeń wydanych przez władze wojskowe Państwa Izrael, a dotyczących ojca skarżącej. Skarżąca dowodzi, że jej ojciec S. S., z uwagi na to, że nie odnaleziono jego akt w archiwach Sił Obronnych Izraela, nie pełnił służby wojskowej w tym państwie, a tym samym jest osobą, która nie wstąpiła do służby wojskowej w państwie obcym, stosownie do art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, wobec czego nie można mówić o utracie przez wymienionego obywatelstwa polskiego. Takie stanowisko skarżącej nie zasługuje jednak na akceptację.
W dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie budzi wątpliwości twierdzenie, że w stanie prawnym wyznaczonym przepisami ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego sformułowania "wstąpienie do służby wojskowej" nie można ograniczać jedynie do wypełniania przez obywatela polskiego w państwie obcym obowiązków wojskowych w sposób "czynny" (por. wyrok NSA z 15 czerwca 2010 r. sygn. II OSK 786/09; wyrok NSA z 8 września 2010 r. sygn. II OSK 1616/09). Interpretacja analizowanego pojęcia powinna być dokonywana z uwzględnieniem przepisów prawa polskiego regulujących powszechny obowiązek wojskowy (obowiązujących w dacie wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcym), z tym jednakże zastrzeżeniem, że podleganie przez daną osobę obowiązkom wojskowym w państwie trzecim w formie nieznanej prawu polskiemu nie wyłączało możliwości stwierdzenia utraty przez nią obywatelstwa.
Omawiane zastrzeżenie odnoszone jest do sytuacji, gdy rodzaj służby, zasady jej odbywania, a przede wszystkim zobowiązania, jakie na siebie nakłada dana osoba, wstępując do struktur wojska innego państwa, kreuje pomiędzy tymi podmiotami stosunek wymuszający posłuszeństwo i zależność takiej osoby od władz państwa trzeciego a nie Polski (por. wyrok NSA z 21 grudnia 2007 r. sygn. II OSK 1783/06; wyrok NSA z 28 października 2010 r. sygn. II OSK 1700/09).
Uwzględniając powyższe, nie można niejako automatycznie uznać, że osoba, która nie została powołana do czynnej służby wojskowej nie mogła odbywać służby wojskowej w innej formie. Odbywanie służby wojskowej, w świetle prawa polskiego, zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz. U. Nr 25, poz. 220 ze zm.), jak i art. 10 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz. U. Nr 6, poz. 46 ze zm.) - było tylko jedną z form podlegania powszechnemu obowiązkowi wojskowemu. Powołanie do służby wojskowej przepisy wyżej wymienionych ustaw traktowały jako jeden ze sposobów wykonania powszechnego obowiązku wojskowego, odnosząc je do powołania do zasadniczej służby wojskowej oraz służby wojskowej w rezerwie (art. 36 ust. 1), do powołania w warunkach zarządzenia mobilizacji lub w czasie wojny (art. 56), co dotyczyło w tym przypadku także kobiet (art. 61 ust. 1 ustawa).
Stwierdzić zatem należy, iż skarżąca nie przedstawiła wystarczających dowodów, w oparciu o które zostałoby ustalone, że jej ojciec nie odbywał służby wojskowej w żadnej formie.
Z treści przedłożonych zaświadczeń w żaden sposób nie wynika, aby ojciec skarżącej, spełniając warunki przewidziane prawem izraelskim do odbywania służby wojskowej, gdyż nadano mu numer osobisty, takiej służby nie odbywał. Przedstawione w toku postępowania zaświadczenia mają charakter zbyt ogólny, co czyni niemożliwym, jak trafnie przyjął Sąd I instancji, stanowcze stwierdzenie, że ojciec skarżącej nie utracił obywatelstwa polskiego na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Należy mieć na uwadze, co trafnie zaznaczył Sąd I instancji, że jakkolwiek postępowanie dowodowe prowadzone jest przez organ administracji, to fakt niepodjęcia obowiązków wojskowych w państwie obcym powinien zostać wykazany przez obywatela tego państwa, w którym służba wojskowa miałaby być odbywana, a zatem to na stronie skarżącej spoczywał również ciężar procesowy udowodnienia dostępnymi jej środkami dowodowymi, że jej ojciec, mimo że nabył obywatelstwo izraelskie, nie wykonywał w siłach zbrojnych Izraela obowiązków wojskowych w żadnej formie.
Stronie skarżącej wiadomym jest (jej pełnomocnik brał udział w wielu postępowaniach w przedmiocie poświadczenia obywatelstwa polskiego), że wojsko izraelskie nie wyda polskiemu organowi administracji zaświadczenia dotyczącego przebiegu służby wojskowej obywatela izraelskiego. Skoro zatem w sprawie przedstawiono zaświadczenie w stosunku do którego organ administracji miał uzasadnione wątpliwości, że jego treść jest wystarczająca (pełna) dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, a uzyskanie dokumentów obejmujących wszystkie informacje pozwalające prawidłowo rozstrzygnąć sprawę jest możliwe wyłącznie na wniosek Skarżącego, to nie można przypisać organowi administracji naruszenia zasad postępowania administracyjnego wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zakresie żądania wyjaśnienia pełnego przebiegu służby wojskowej w Izraelu ojca skarżącej.
Zauważyć bowiem należy, że z treści przedstawionych w aktach dokumentów nie wynika, o jakie informacje wystąpiła skarżąca do SOI oraz czy tradycyjne i komputerowe wykazy SOI uwzględniają służbę w organizacjach bojowych lub zbrojnych formacjach samoobrony, które po utworzeniu państwa Izrael weszły w skład jego armii i czy o informacje w tym zakresie występowano.
Naczelny Sąd Administracyjny nie doszukał się wadliwości w przeprowadzonej przez Sąd I instancji ocenie stanu faktycznego sprawy, co sprawia, że zaskarżona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji przyjmująca, że zgromadzone w sprawie materiały dowodowe są niewystarczające do stwierdzenia posiadania przez wnioskodawczynię obywatelstwa polskiego, w trybie art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim, musi być traktowana jako prawidłowa.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.