Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 31 maja 2006 r., II SA/Wa 407/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W. G. na orzeczenie Komisji do Spraw Służby Zastępczej z dnia [...] grudnia 2005 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przeznaczenia do odbywania służby zastępczej. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy. Wnioskiem z dnia 14 września 2005 r., W. G. zwrócił się o skierowanie go do odbywania służby zastępczej. Stwierdził, że wyznawane przez niego zasady etyczne i moralne nie pozwalają mu na odbycie zasadniczej służby wojskowej w jednostkach, które mogą być użyte w działaniach mogących powodować utratę zdrowia, a nawet życia innych osób, niezależnie od szlachetnych intencji. Komisja Wojewódzka do Spraw Służby Zastępczej w P. orzeczeniem z dnia [...] października 2005 r., na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz.U. nr 223, poz. 2217), odmówiła przeznaczenia go do odbywania zastępczej służby wojskowej.
W uzasadnieniu stwierdzono, że motywy podane przez skarżącego są powierzchowne i ogólnikowe. Nie uzasadnił on wniosku przekonywująco, ani też nie wskazał wyznawanej doktryny religijnej niepozwalającej mu na odbycie służby wojskowej. Nie określił również przyjętych zasad moralnych realizowanych w życiu, które pozostawałby w sprzeczności z obowiązkami i zadaniami żołnierza. Nie uczynił tego także w trakcie rozmowy z komisją. Komisja do Spraw Służby Zastępczej orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2005 r., na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o służbie zastępczej, utrzymała w mocy zaskarżone orzeczenie organu I instancji i w uzasadnieniu - poza argumentami przedstawionymi przez ten organ - stwierdziła, iż w trakcie przesłuchania skarżący podał, iż był wychowywany w rodzinie katolickiej i obce są mu działania czyniące krzywdę innym ludziom oraz niszczące przyrodę. Jest on pozbawiony agresji, przemocy i uważa, że żołnierz w wojsku jest szkolony, aby "czynił zło i wykonywał rozkazy wbrew swojej woli".
Wyjaśnił również, że neguje wojsko, jako instytucję i nie chce być wykorzystany jako żołnierz do działań zbrojnych i za przykład podał Irak oraz wykonywane obecnie przez ochotników zadania konstatując, że kiedyś wszyscy mogą tam "jechać". W ocenie Komisji powyższe argumenty są nieprzekonywujące, bowiem wyznawcy Kościoła Rzymsko-Katolickiego mogą być kierowani do służby wojskowej i konstytucja "gaudium et spes" oraz codzienna praktyka, jak i udział kapelanów w życiu wojskowym, potwierdzają powyższą tezę. Za nietrafne uznać również argumenty odwołującego się o ograniczeniu wolności, prawa decydowania o sobie, konieczności podporządkowania się posłuszeństwu panującemu w wojsku i kierowania żołnierzy do działań poza granice kraju, ponieważ nie są to zasady moralne. Uznano, że podstawą przeznaczenia do odbycia zastępczej służby wojskowej mogą być tylko zasady o zaostrzonym rygoryzmie moralnym, będące elementem światopoglądowym, dającym się zdefiniować i zaświadczone postawą życiową.
Odwołujący się nie udowodnił, że zasady te realizuje w życiu, natomiast obawy przed naruszeniem godności innych ludzi, nie są i zasadami moralnymi, a jedynie subiektywną oceną skarżącego i nie wchodzą w zakres systemu etycznego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego W. G. wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i powołał się na swoje wcześniejsze zarzuty oraz argumenty dodając, że uzasadnienie Komisji jest wyrywkowe, potraktowane schematycznie i nieuwzględniające jego cech indywidualnych, w szczególności wrażliwości, wyznawanych ideałów i wartości, a także problemów młodego człowieka. Jego dotychczasowe przekonania, a także czynne uczestnictwo i wspieranie wszelkich pokojowych manifestacji organizowanych przez ruch pacyfistyczny, powinny być uwzględnione przez komisję.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę zważył, iż zaskarżone orzeczenie Komisji do Spraw Służby Zastępczej zostało wydane z poszanowaniem zarówno przepisów prawa materialnego, jak i procesowego. Jak trafnie podniósł organ, powoływanie się poborowego na katolicyzm lub negację wojska jako instytucji, nie może stanowić argumentu chociażby z tego powodu, iż wyznawcy Kościoła Rzymsko-Katolickiego mogą być kierowani do odbycia służby wojskowej. Nie ulega wątpliwości, że obowiązek złożenia oświadczenia o wyznawanych przekonaniach religijnych oraz wykazanie, że wyznawana doktryna religijna oraz zasady moralne stoją w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową, jest powinnością wnioskodawcy. Tymczasem skarżący stwierdził jedynie, że został wychowany w rodzinie katolickiej, co - jak słusznie zauważył organ - nie stoi w sprzeczności z obowiązkiem odbycia służby wojskowej, czy nawet posługiwaniem się bronią, gdyż religia katolicka takiego zakazu nie formułuje.
Natomiast wyznawane zasady moralne sprowadzające się w szczególności do tego, żeby nie krzywdzić człowieka, nie niszczyć przyrody itd., stanowią odwołanie się do wartości uniwersalnych i powszechnie akceptowanych, które nie stanowią przeszkody w odbyciu służby wojskowej. Zasadnicza służba wojskowa, której zadaniem jest przeszkolenie poborowych w posługiwaniu się bronią, nauka dyscypliny wojskowej niezbędnej w każdej armii i zasad podporządkowania przełożonym, ma na celu przede wszystkim zapewnienie skutecznej obrony Ojczyzny na wypadek wojny i nie jest przygotowaniem młodych ludzi do dokonywania agresji. Skarżący w żadnym stopniu nie wykazał w postępowaniu przed Komisją, że uczestniczył w manifestacjach pokojowych i że był członkiem organizacji pacyfistycznych.
W skardze kasacyjnej W. G. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu I instancji w całości i orzeczenie o przeznaczeniu go do służby zastępczej ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
- - naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 10 ust. 1 oraz art. 11 ustawy o służbie zastępczej poprzez uznanie, że decyzja organów obu instancji o odmowie przeznaczenia skarżącego do zastępczej służby wojskowej były zgodne z prawem;
- - naruszenie przepisów prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nie usunięcie występujących w ramach postępowania administracyjnego bezpośrednio poprzedzającego wniesienie skargi do Sądu następujących naruszeń k.p.a.: art. 77 poprzez nie dość wyczerpujące rozpatrzenie przez organy administracji zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności poprzez niewystarczająco dokładne przeanalizowanie wniosku skarżącego o przeznaczenie go do służby zastępczej; art. 80 poprzez swobodną ocenę oraz brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego; art. 107 § 3. poprzez niewłaściwe uzasadnienie faktyczne decyzji organów obu instancji.
Jak podniesiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej Sąd wydając wyrok nie wystarczająco dokładnie przeanalizował i odniósł się do zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz całkowicie pominął oczywiste i rażące uchybienia, których dopuściły się organy administracyjne orzekające w sprawie. Zwrócił uwagę na naruszenie przez Sąd przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 10 ust. 1 oraz art. 11 Ustawy. Zgodnie z tymi przepisami o przeznaczeniu do służby zastępczej orzeka komisja wojewódzka do spraw służby zastępczej na wniosek poborowego zawierający wskazanie wyznawanych przez poborowego zasad moralnych, które pozostają w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową oraz oświadczenie o wyznawanych przekonaniach religijnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny, podobnie jak orzekające w sprawie organy administracyjne, nie zwrócił uwagi na to, że we wniosku skarżący wskazał konkretną, wyznawaną przez siebie zasadę moralną: powstrzymanie się od działania, które może powodować utratę zdrowia lub życia i to nawet w sytuacjach, gdy działanie takie wynika ze szlachetnych pobudek: wiary katolickiej oraz zasad pacyfizmu.
Skarżący nie zgodził się ze stwierdzeniem Sądu I instancji, że zawarta w jego wniosku deklaracja stanowi jedynie odwołanie się do wartości uniwersalnych i powszechnie akceptowanych. Wartością powszechnie akceptowaną jest bowiem generalna zasada, zgodnie, z którą należy powstrzymać się od działań które mogą powodować utratę życia lub zdrowia. Równie powszechnie jak sama zasada akceptowany jest wyjątek od niej, polegający na aprobacie dla powodujących utratę zdrowia, a nawet życia, jeżeli działania te podejmowane są w obronie Ojczyzny. Między innymi do takich właśnie działań przygotowuje zasadnicza służba wojskowa.
Skarżący wyznaje zasadę moralną, zgodnie, z którą wykluczone jest narażanie zdrowia i życia człowieka nawet ze szlachetnych pobudek, która pozostaje w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową. Dlatego błędne jest twierdzenie Sądu jakoby przeszkolenie w posługiwaniu się bronią nie było przygotowaniem młodych ludzi do dokonywania agresji. Istotą użycia broni - niezależnie od pobudek - jest agresja, której celem jest pozbawienie przeciwnika zdrowia lub życia. Takie działanie pozostaje w oczywistej sprzeczności z wyznawaną przez skarżącego i zadeklarowaną we wniosku zasadą moralną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, ze zm. powoływanej dalej jako: p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 ustawy - p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami, sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 p.p.s.a). Opiera się on na założeniu, że powierzenie tej czynności wykwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny.
Skarga kasacyjna wniesiona w rozpoznawanej sprawie nie do końca spełnia powyższe wymogi przewidziane dla tego rodzaju środka zaskarżenia. Skarżący wniósł bowiem o uchylenie wyroku w całości i orzeczenie o przeznaczeniu go do służby zastępczej. Tymczasem kontrola sądów administracyjnych sprawowana nad orzecznictwem organów administracji ma charakter kasatoryjny. Nie jest więc możliwe wydanie przez sąd administracyjny orzeczenia zastępującego decyzję administracyjną.
Skarga kasacyjną oparta została o zarzut wskazany w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. tj. naruszenia prawa materialnego - art. 10 ust. 1 oraz art. 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej oraz o zarzut wskazany w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. tj. naruszenie przepisów postępowania - art. 77, 80, 107 § 3 k.p.a.
Należy zauważyć, iż w orzecznictwie sądowym kontrowersje wywołuje podstawa kasacyjna z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Dotyczą one przede wszystkim tego, czy w przepisie tym chodzi wyłącznie o naruszenie prawa procesowego stosowanego przez Sąd I instancji, to znaczy naruszenie przepisów p.p.s.a. czy także o naruszenie przepisów k.p.a. stosowanych przez organy administracji, a ocenianych przez Sąd. W wyroku składu siedmiu sędziów NSA z 16 stycznia 2006 r., I OPS 4/05, ONSAiWSA 2006, z. 2, poz. 39 przyjęto, iż naruszenie przepisów postępowania może odnosić się także do naruszenia przepisów k.p.a. Nawet gdyby przyjąć dopuszczalność postawienia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przepisów k.p.a. przez Sąd Administracyjny, to i tak zarzut taki należy uznać za całkowicie nietrafny. W sprawie niniejszej nie można bowiem stwierdzić naruszenia przez orzekające w niej organy administracji wskazanych przepisów k.p.a., które to naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotowe decyzje zarówno organu I jak i II instancji zawierają uzasadnienia faktyczne i prawne, zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a., i zostały wydane po dokładnym wyjaśnieniu sprawy na podstawie zebranego materiału dowodowego, który w niniejszej sprawie stanowiły wyjaśnienia wnioskodawcy.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2004 r., nr 241, poz. 2416 ze zm.) obrona Ojczyzny jest sprawą i obowiązkiem wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej. Powszechnemu obowiązkowi obrony podlegają wszyscy obywatele polscy zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do wykonywania tego obowiązku (art. 4 ust. 1). Przepisy ustawy o służbie zastępczej należy więc interpretować zgodnie z wyrażoną w powołanych wyżej w przepisach ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. zasadą - obowiązkiem powszechnej służby wojskowej. Przeznaczenie do pełnienia służby zastępczej nie jest więc dowolnym wyborem osoby podlegającej obowiązkowi służby wojskowej lecz może nastąpić wyłącznie z przyczyn wskazanych w ustawie o służbie zastępczej na wniosek poborowego. Ciężar udowodnienia przesłanek pozwalających na skierowanie do takiej służby spoczywa na wnioskodawcy.
Wniosek poborowego o przeznaczenie go do służby zastępczej powinien zatem opierać się o ustawowe przesłanki zawarte w ustawie o służbie zastępczej, które pozwalają organowi na skierowanie do odbywania takiej służby. Nie wystarczy zatem aby poborowy powołał się na dowolne przekonania religijne czy moralne, które w jego subiektywnym odczuciu zakazują mu pełnienia służby wojskowej.
W myśl art. 11 ust. 2 ustawy o służbie zastępczej, wniosek poborowego o przeznaczenie go do służby zastępczej powinien w szczególności zawierać:
- 1) oświadczenie o wyznawanych przekonaniach religijnych;
- 2) wskazanie w wyznawanej doktrynie religijnej podstawy wyłączającej możliwość odbywania służby wojskowej oraz wykazać rzeczywiste związki z wyznawaną doktryną religijną lub wskazać wyznawane zasady moralne, które pozostają w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową.
Przepis pkt 2 art. 11 ust. 2 ustawy o służbie zastępczej stanowi w istocie przesłanki, którym powinien kierować się organ administracji kierując poborowego, na jego wniosek, do pełnienia służby zastępczej. W sprawie niniejszej przesłanki powyższe nie zostały spełnione. Jak słusznie bowiem zauważył Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, powoływanie się przez skarżącego na wychowanie w wierze katolickiej nie stanowi wystarczającego uzasadnienia dla zwolnienia go z odbycia zasadniczej służby wojskowej i przeznaczenia do odbywania służby zastępczej. Przepis art. 11 ust. 2 pkt 2 wymaga, aby wskazana przez wnioskodawcę doktryna religijna wyłączała możliwość odbywania służby wojskowej. Bez wątpienia do tego rodzaju doktryn nie zalicza się wyznanie Rzymsko-Katolickie. Nauka Kościoła Rzymsko-Katolickiego nie zakazuje bowiem jego wyznawcom pełnienia służby wojskowej mającej na celu obronę swojej Ojczyzny.
Powyższe potwierdzone jest powszechną praktyką pełnienia służby wojskowej przez katolików oraz faktem, iż nawet duchowni Kościoła Katolickiego pełnią w wojsku służbę jako kapelani wojskowi. Również sposób wskazania przez skarżącego na wyznawane przekonania moralne nie jest w świetle przepisu art. 11 ust. 2 pkt 2, w okolicznościach niniejszej sprawy, wystarczająca przesłanką do przeznaczenia go do odbywania służby zastępczej. Skarżący nie wykazał bowiem aby jego zasady moralne wykazywały się na tyle zaostrzonym rygoryzmem, aby uniemożliwiły pełnienie przez niego służby wojskowej.
Co więcej wnioskodawca nie udowodnił aby swoje zasady moralne realizował w życiu praktycznym np. przez udział w manifestacjach czy uczestnictwo w organizacjach o charakterze pacyfistycznym czy zaangażowanie w innego rodzaju działalność o charakterze publicznym wskazującym na tego rodzaju poglądy. Jak przy tym słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny skarżący w postępowaniu przez organami w żadnym stopniu nie wykazał, że uczestniczył w manifestacjach pokojowych i że był członkiem jakichkolwiek organizacji pacyfistycznych.
Mając na uwadze podniesione wyżej względy na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.