Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 12 października 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 770/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę Z. S. na decyzję Z. Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w S. z dnia [...] czerwca 2011 r., Nr [...], w przedmiocie choroby zawodowej.
Opisując stan faktyczny niniejszej sprawy Sąd I instancji wskazał, iż w dniu [...] grudnia 2007 r. skarżąca zwróciła się do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w S. o wydanie ostatecznej decyzji w sprawie choroby zawodowej, związanej z jej narażeniem na promieniowanie elektromagnetyczne. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w S. przekazał powyższe pismo wraz z załączonymi dokumentami właściwemu Państwowemu Powiatowemu Inspektorowi Sanitarnemu w S. W toku przeprowadzonego postępowania Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w S. ustalił, iż w dniu [...] grudnia 1987 r. skarżąca została skierowana przez Przemysłowy Specjalistyczny Zespół Opieki Zdrowotnej Poradnię Chorób Zawodowych w S. do Instytutu Medycyny Pracy w Ł., gdzie w dniach od [...] lutego 1988 r. do [...] marca 1988 r. została poddana badaniom lekarskim w Klinice Chorób Zawodowych. W dniu [...] marca 1988 r. wydano skarżącej kartę informacyjną leczenia klinicznego nr [...].
Rozpoznając wniosek skarżącej z dnia [...] grudnia 2007 r., organ I instancji pismem z dnia [...] listopada 2008 r. zwrócił się do Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w S. o informację, czy w sprawie choroby zawodowej skarżącej zostało wydane orzeczenie lekarskie. Ośrodek Medycyny Pracy pismem z dnia [...] grudnia 2008 r. poinformował, że nie jest w stanie stwierdzić dlaczego rozpoznanie miało formę pisma. Po przeanalizowaniu dokumentacji wskazano, iż w historiach chorób pacjentów, u których nie rozpoznano choroby zawodowej są jedynie dokumenty o treści, że choroby zawodowej nie rozpoznaje się i nie ma śladu po decyzjach o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej. Na tej podstawie organ I instancji stwierdził, że nie było dotychczas prowadzone postępowanie administracyjne w sprawie choroby zawodowej skarżącej i nie wydano w tej sprawie decyzji, a następnie w dniu [...] marca 2009 r. wydał decyzję [...] o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej wywołanej promieniowaniem elektromagnetycznym, wskazując, że choroba ta nie została wymieniona w wykazie chorób zawodowych, zawartym w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz. U. Nr 132, poz. 1115).
Od powyższej decyzji skarżąca złożyła odwołanie do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w S. Podczas postępowania odwoławczego wniosła o wykonanie ponownych badań w celu oceny jej stanu zdrowia, wskazując, iż od czasu wydania orzeczenia lekarskiego przez Instytut Medycyny Pracy w Ł. w dniu [...] marca 1988 r., jej stan zdrowia bardzo się pogorszył i ma to związek z jej narażeniem na fale elektromagnetyczne w czasie, gdy pracowała. Do wniosku dołączyła dokumentację medyczną od 1988 r. do chwili obecnej.
W dniu [...] czerwca 2009 r. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w S. przekazał wniosek skarżącej do Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w S. celem przekazania do Instytutu Medycyny Pracy w Ł. Instytut Medycyny Pracy w Ł. w piśmie z dnia [...] lipca 2009 r. stwierdził, iż jak wynika z akt sprawy, skarżąca pracowała w latach 1974-1987 w Państwowym Ośrodku [...] w P. – Gospodarstwo [...] w S., początkowo jako zootechnik, a następnie na stanowisku kierownika. Od 1987 r. nie pracuje zawodowo, otrzymuje rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Od 1998 r. rentę przyznano jej na stałe. Obecnie orzeczono niezdolność do samodzielnej egzystencji. W 1977 r. w [...] Centrum Nadawczym w Ż., znajdującym się w sąsiedztwie Gospodarstwa [...], w którym pracowała skarżąca, została zainstalowana antena nadawcza kierunkowa typu LP 616, będąca źródłem pól elektromagnetycznych z zakresu 6,5-23 MHz.
Z opinii ekspertów Instytutu Łączności we W. z dnia [...] maja 2000 r. wynika, że maksymalne wartości pola elektromagnetycznego na jakie była eksponowana skarżąca odpowiadały strefie pośredniej. Badania przeprowadzone w Przemysłowym Specjalistycznym Zespole Opieki Zdrowotnej w S., a następnie przeprowadzona w marcu 1988 r. obserwacja w Klinice Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy w Ł. nie potwierdziły związku stwierdzonych u skarżącej schorzeń z pracą. Narażenie skarżącej na promieniowanie elektromagnetyczne (PEM) nie wiązało się bowiem bezpośrednio z charakterem jej pracy zawodowej na stanowisku kierownika Gospodarstwa [...], a wynikało z narażenia środowiskowego. Instytut Medycyny Pracy w Ł. nie znalazł podstaw do przeprowadzania obecnie ponownych badań skarżącej w kierunku choroby zawodowej. Postępowanie lekarskie w tej sprawie zostało zakończone obserwacją w Klinice Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy w Ł. w 1988 r., w wyniku której nie stwierdzono podstaw do rozpoznania choroby zawodowej.
Pismami z dnia [...] sierpnia 2009 r. oraz z dnia [...] października 2009 r. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w S., w odpowiedzi na przekazane przez organ odwoławczy w celu uzyskania dodatkowej opinii dokumentów, przedłożonych przez skarżącą, poinformował, iż dokumenty te nie mogą być uznane jako nowy dowód w sprawie, bowiem zgodnie z opinią Krajowego Konsultanta w dziedzinie Medycyny Pracy "przyczyną negatywnego stanowiska odnośnie związku stwierdzonych zmian z narażeniem na PEM był fakt, iż narażenie na PEM nie wiązało się bezpośrednio z charakterem pracy zawodowej". Tym samym nie został spełniony jeden z dwóch niezbędnych warunków do rozpoznania choroby zawodowej, tj. narażenie nie było związane z warunkami pracy, a było narażeniem środowiskowym.
Po dokonaniu analizy zebranego materiału dowodowego, organ odwoławczy wydał w dniu [...] grudnia 2009 r. decyzję Nr [...], którą utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
Na powyższą decyzję skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Sz 70/10, uchylił zarówno zaskarżoną decyzję organu odwoławczego, jak i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje z bardzo wysokim prawdopodobieństwem, że skarżąca występowała z wnioskiem o stwierdzenie choroby zawodowej już pod rządami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294 ze zm.), zwanego dalej rozporządzeniem RM z dnia 18 listopada 1983 r., a organy nie przedstawiły żadnych dowodów wskazujących, że rozpoznanie dotyczące choroby zawodowej, dokonane w latach 1987-1988, miało związek z innymi okolicznościami niż wniosek o stwierdzenie choroby zawodowej.
W konsekwencji Sąd uznał, iż podstawą prawną dalszego postępowania powinien być § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 105, poz. 869), zwanego dalej rozporządzeniem MZ z dnia 30 czerwca 2009 r. Tylko bowiem jednoznaczne ustalenie, że w sprawie nie nastąpiło wszczęcie postępowania w sprawie podejrzenia choroby zawodowej umożliwiłoby organom rozpoznanie sprawy w oparciu o aktualny stan prawny.
W toku prowadzonego powtórnie postępowania administracyjnego, organ I instancji, na podstawie wyjaśnień otrzymanych z Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w S. (pismo z dnia [...] grudnia 2010 r.) ustalił, iż skarżąca została przyjęta do Poradni Chorób Zawodowych Budowlanego Przemysłowego Specjalistycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w S. na podstawie skierowania lekarza neurologa z dnia [...] sierpnia 1987 r. Wykonano konsultacje: okulistyczną, laryngologiczną, psychiatryczną oraz badanie EKG. W dniach następnych wykonano kolejne konsultacje. Dnia [...] października 1987 r. Poradnia Chorób Zawodowych wystąpiła do Instytutu Medycyny Pracy w Ł. z prośbą o konsultację i wypowiedzenie się co do ewentualnego tła zawodowego schorzenia. W wyniku konsultacji przeprowadzonych w Instytucie Medycyny Pracy w Ł. skarżąca otrzymała kartę informacyjną z dnia [...] marca 1988 r., w której wskazano, iż analiza warunków pracy oraz obraz kliniczny nie upoważniają do rozpoznania zawodowej choroby układu nerwowego, odpowiadającej poz. 19 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. Poradnia Chorób Zawodowych wystosowała do skarżącej pismo z dnia [...] czerwca 1988 r., które jest formą orzeczenia, informujące, że w wyniku badań przeprowadzonych zarówno w Poradni, jak i w Instytucie Medycyny Pracy w Ł., nie stwierdzono u badanej choroby zawodowej.
Pismem z dnia [...] stycznia 2011 r. organ I instancji zwrócił się do Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w S. z prośbą o uzupełnienie orzeczenia lekarskiego w sprawie choroby zawodowej skarżącej, którego formą było pismo z dnia [...] czerwca 1988 r. i o wskazanie przesłanek, jakimi kierowała się jednostka orzecznicza uznając brak podstaw do rozpoznania choroby zawodowej. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w S. pismem z dnia [...] stycznia 2011 r. poinformował, iż z analizy będącej w jego posiadaniu dokumentacji wynika, że brak podstaw do rozpoznania choroby zawodowej został orzeczony po ocenie narażenia zawodowego. Skarżąca nie była narażona na PEM w środowisku pracy, ponieważ jego obecność nie wynikała z procesu produkcyjnego na stanowisku kierownika Gospodarstwa [...].
Opierając się na powyższym stanowisku, organ I instancji w dniu [...] marca 2011 r. wydał decyzję Nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej pod postacią choroby centralnego układu nerwowego, układu bodźco-twórczego i przewodzącego serca oraz gonad wywołanej działaniem pól elektromagnetycznych, wymienionej w poz. 19 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r.
W odwołaniu do Z. Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w S., skarżąca podniosła, iż narażenie na promieniowanie elektromagnetyczne, któremu podlegała podczas pracy było narażeniem zawodowym, a nie środowiskowym.
Po rozpatrzeniu powyższego odwołania, organ odwoławczy, decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r., Nr [...], utrzymał rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu stwierdził, iż organ I instancji w sposób wyczerpujący ustalił, iż postępowanie w sprawie choroby zawodowej skarżącej zostało wszczęte przed dniem [...] września 2002 r., a w związku z powyższym w przedmiotowej sprawie zastosowanie mają przepisy rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r., co wynika z § 11 ust. 2 rozporządzenia MZ z dnia 30 czerwca 2009 r. Po przytoczeniu § 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. wskazał, iż kluczowe dla rozpoznania choroby zawodowej jest wystąpienie objawów chorobowych oraz związek wystąpienia tych objawów z ekspozycją na szkodliwe czynniki występujące w środowisku pracy. Za chorobę zawodową można uznać tylko wybrane schorzenia spełniające określone kryteria formalne i medyczne, co oznacza, że podstawą do stwierdzenia choroby zawodowej jest wykazanie ścisłego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy charakterem wykonywanej pracy, a powstałymi objawami chorobowymi, przy czym rozpoznana jednostka chorobowa musi być ujęta w wykazie chorób zawodowych.
Mając to na uwadze stwierdził, iż w niniejszej sprawie warunek formalny nie jest spełniony, bowiem jednostki orzecznicze medycyny pracy, będące w myśl przepisów rozporządzenia jednostkami organizacyjnymi właściwymi do rozpoznawania chorób zawodowych, nie rozpoznały u skarżącej choroby zawodowej. Organ odwoławczy, po dokonaniu oceny narażenia zawodowego na podstawie analizy zebranej w sprawie dokumentacji, również stwierdził, iż skarżąca nie była narażona na PEM w środowisku pracy. Źródłem pola elektromagnetycznego była bowiem antena nadawcza kierunkowa, należąca do [...] Urzędu Radiokomunikacji w S., znajdująca się w sąsiedztwie Gospodarstwa [...], w którym pracowała. Antena nadawcza nie była składnikiem majątku Państwowego Ośrodka [...] i nie znajdowała się na jego terenie. Gospodarstwo [...] w S. rozpoczęło działalność na długo przed wybudowaniem masztu, a antena nie była w żaden sposób powiązana funkcjonalnie z jego działalnością.
Narażenie na PEM, o którym jest mowa w niniejszym postępowaniu miało więc charakter środowiskowy, a nie zawodowy, co potwierdziły jednostki orzecznicze I i II instancji właściwe do rozpoznawania chorób zawodowych.
W skardze na przedmiotową decyzję, skarżąca powołała się na argumentację zawartą w odwołaniu.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Zaskarżonym wyrokiem, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę, a uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie, na wstępie wskazał, iż zaskarżona decyzja wydana została po ponownym rozpoznaniu sprawy przez organy obu instancji po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Sz 70/10, ich poprzednich decyzji. Zauważył, iż kierując się brzmieniem art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), organy te ponownie rozpoznały sprawę i prawidłowo oparły zaskarżone obecnie rozstrzygnięcie na przepisach rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r., trafnie uznając, iż postępowanie w sprawie stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej zostało wszczęte w 1987 r. Powyższe potwierdza pismo skarżącej z dnia [...] grudnia 2007 r., w którym zwróciła się ona o wydanie ostatecznej decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej, wskazując w nim m.in., iż w 1988 r. po wykonaniu badań przez Instytut Medycyny Pracy w Ł. poinformowano ją, że nie można przyznać jej choroby zawodowej, ponieważ radiostacja nie była jej macierzystym zakładem pracy.
Mimo zatem braku pełnej dokumentacji tego postępowania, w ocenie Sądu, nie ulega wątpliwości, iż postępowanie o stwierdzenie choroby zawodowej u skarżącej było wszczęte i toczyło się w 1988 r. W ramach tego postępowania skarżąca została poddana odpowiednim badaniom w kierunku stwierdzenia choroby zawodowej. Postępowanie to nie zostało jednak zakończone wydaniem decyzji administracyjnej, dlatego też pismo skarżącej z dnia [...] grudnia 2007 r. organ prawidłowo uznał obecnie jako ponaglające do zakończenia postępowania przez wydanie decyzji administracyjnej.
Sąd I instancji wskazał, iż w tych okolicznościach, zgodnie ze wskazaniem Sądu w sprawie II SA/Sz 70/10, zastosowanie w niniejszej sprawie, na mocy § 11 ust. 2 rozporządzenia MZ z dnia 30 czerwca 2009 r., mają przepisy rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. Mając to na uwadze, po przytoczeniu § 7 ust. 1 i § 10 ust. 1 tego rozporządzenia, zauważył, iż jedyną podstawę do wydania decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej stanowi dla organów inspekcji sanitarnej orzeczenie właściwej do rozpoznania chorób zawodowych jednostki organizacyjnej. Orzeczenie to ma charakter opinii biegłego, która może być obalona jedynie właściwie umotywowaną i udokumentowaną kontropinią. Organ decyzji w tym zakresie nie może oprzeć na własnej ocenie sprawy. W niniejszej sprawie uprawnione jednostki specjalistyczne i orzecznicze nie stwierdziły u skarżącej choroby zawodowej, nie dopatrując się związku przyczynowego między rozpoznanym u niej schorzeniem centralnego układu nerwowego, a warunkami środowiska pracy.
Badając skarżącą jednostki medycyny pracy zgodnie i jednoznacznie stwierdziły, iż rozpoznane u niej schorzenie nie może być uznane z chorobę zawodową, albowiem wskazywane przez nią oddziaływanie pola elektromagnetycznego nie było związane z warunkami i sposobem wykonywania przez nią pracy. Źródło promieniowania elektromagnetycznego usytuowane było bowiem poza zakładem pracy, wobec czego nie został spełniony warunek zawarty w § 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. Skoro zatem uprawnione medyczne jednostki orzecznicze nie stwierdziły u skarżącej choroby zawodowej, to organ inspekcji sanitarnej nie miał podstaw do wydania decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę kasacyjną złożyła skarżąca, reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika. Zaskarżając przedmiotowy wyrok w całości jako podstawę skargi kasacyjnej wskazała naruszenie prawa materialnego, tj.: § 1 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. poprzez jego błędna wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, podnosząc, iż czynniki szkodliwe dla zdrowia, a nie ich źródło, powinny występować w środowisku pracy i dodając, że przez czynniki szkodliwe dla zdrowia występujące w środowisku pracy należy rozumieć również takie czynniki, które oddziałują na miejsce wykonywania pracy także spoza zakładu pracy, gdyż na środowisko pracy, o którym mowa w przedmiotowym przepisie składa się ogół warunków występujących na stanowisku pracy danego pracownika.
W oparciu o przytoczoną podstawę kasacyjną pełnomocnik skarżącej wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniosła, iż w niniejszej sprawie poza sporem jest, iż u skarżącej stwierdzono chorobę centralnego układu nerwowego, układu bodźcowego i przewodzącego serca oraz gonad wywołane działaniem pól elektromagnetycznych, które to schorzenie wymienione zostało w poz. 19 wykazu chorób zawodowych, określonych w rozporządzeniu RM z dnia 18 listopada 1983 r. oraz że źródłem promieniowania elektromagnetycznego była antena nadawcza kierunkowa, należąca do [...] Urzędu Radiokomunikacji w S., znajdująca się w sąsiedztwie Państwowego Ośrodka [...] w P. Gospodarstwo [...] w S., w którym pracowała skarżąca. Nie jest natomiast zgodne ze stanem faktycznym i prawnym stanowisko Sądu, iż schorzenie skarżącej nie było związane z warunkami pracy, jakie panowały w Gospodarstwie [...]. Gdyby bowiem skarżąca nie pracowała na stanowisku pracy, na którego środowisko oddziaływały szkodliwe dla zdrowia czynniki, to schorzenie nigdy by nie powstało. Istnieje więc niewątpliwy związek przyczynowy między stwierdzoną u niej chorobą, a środowiskiem pracy w którym pracowała.
Pełnomocnik skarżącej wskazała, iż § 1 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. wskazuje, że choroba określona w wykazie chorób zawodowych, aby mogła zostać uznana za chorobę zawodową musi zostać spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy. Według Sądu, fakt iż źródło szkodliwego promieniowania znajdowało się poza zakładem pracy skarżącej wyklucza w sposób jednoznaczny możliwość spełnienia drugiej przesłanki z definicji zawartej w § 1 ust.
1. Wykładnia tego przepisu dokonana przez Sąd jest jednak sprzeczna zarówno z jego językowym brzmieniem, jak i z celem, jakiemu to unormowanie miało i powinno służyć. Dokonując jego wykładni językowej pełnomocnik skarżącej stwierdziła, że przepis ten mówi o działaniu czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy. Więc to nie źródło czynników szkodliwych, a same czynniki szkodliwe dla zdrowia muszą występować w środowisku pracy. Fakt zaś, że na swoim stanowisku pracy skarżąca była narażona na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia w postaci promieniowania elektromagnetycznego nie był kwestionowany. W świetle definicji z § 1 ust. 1 nie ma znaczenia, iż antena nadawcza, będąca źródłem szkodliwego promieniowania, znajdowała się poza zakładem pracy skarżącej. Istotne znaczenia ma natomiast, że szkodliwe dla zdrowia skarżącej promieniowanie elektromagnetyczne występowało w jej środowisku pracy i było przyczyną rozwinięcia się u niej choroby. Środowisko pracy jest to bowiem ogół warunków występujących w miejscu wykonywania pracy, zarówno tych które spowodowane są przez oddziaływania powstałe wewnątrz zakładu pracy, jak i te powstałe poza jego terenem i oddziałujące bezpośrednio na miejsce wykonywania pracy. Pełnomocnik skarżącej, powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz stanowisko doktryny podniosła, iż wystarczy, że szkodliwe dla zdrowia czynniki wystąpią w środowisku pracy, nie muszą być one koniecznie spowodowane przez urządzenia znajdujące się na terenie zakładu pracy. Dokonując zaś wykładni celowościowej wskazała, iż celem § 1 ust. 1 jest zapewnienie ochrony pracownikom przed szkodliwymi dla zdrowia czynnikami występującymi w miejscu wykonywania pracy. Dla zapewnienia pełnej ochrony swoim pracownikom pracodawca musi brać zaś pod uwagę oddziaływania pochodzące także spoza zakładu pracy. Ma też obowiązek im przeciwdziałać. Pracodawca ma zapobiegać wszystkim czynnikom szkodliwym dla zdrowia pracowników.
Na zakończenie, pełnomocnik skarżącej zauważyła, iż opinia ekspertów Instytutu Łączności we W. z dnia [...] maja 2000 r. w sprawie promieniowania elektromagnetycznego, na jakie była eksponowana skarżąca nie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy, gdyż sporządzona została po modernizacji przedmiotowej anteny nadawczej, w związku z czym wyniki tej opinii nie pokazują na jakie wartości pola elektromagnetycznego narażona była w latach 1974-1987, kiedy pracowała w Gospodarstwie [...].
Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 19 kwietnia 2012 r. pełnomocnik skarżącej wskazała, iż miejsce pracy skarżącej znajdowało się w odległości 30 m od anteny nadawczej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej w skrócie ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania, wymienione w art. 183 § 2 ppsa, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, to Sąd rozpoznając sprawę związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskiem.
Podstawa, na której oparta została skarga kasacyjna w niniejszej sprawy okazała się usprawiedliwiona, co uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku zgodnie z wnioskiem zawartym w skardze. Względy ekonomii procesowej przemawiają jednocześnie za skorzystaniem w warunkach niniejszej sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny z uprawnienia, o którym stanowi art. 188 ppsa i rozpoznaniem skargi w oparciu o stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym wyroku.
Na wstępie zauważyć należy, iż w warunkach niniejszej sprawy z uwagi na wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej pod rządami rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r., co potwierdzone zostało przez organy inspekcji sanitarnej w toku ponownego jej rozpoznawania w wyniku uchylenia decyzji obu instancji przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Sz 70/10, zastosowanie mają przepisy tego rozporządzenia. Stosownie bowiem do § 11 ust. 2 rozporządzenia MZ z dnia 30 czerwca 2009 r., postępowania w sprawie zgłaszania podejrzenia, rozpoznania i stwierdzenia chorób zawodowych, wszczęte i niezakończone przed dniem 3 września 2002 r., są prowadzone na podstawie przepisów obowiązujących w dniu ich wszczęcia.
Mając to na uwadze, wskazać należy, iż zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r., którego naruszenie poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie skarżąca zarzuciła Sądowi I instancji w podstawie kasacyjnej, za choroby zawodowe uważa się choroby określone w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia, jeżeli zostały spowodowane działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy. Z przytoczonego przepisu wynika w sposób wyraźny, iż dla uznania choroby za chorobę zawodową konieczne jest łączne spełnienie dwóch warunków.
Po pierwsze, rozpoznane schorzenie musi figurować w wykazie chorób zawodowych, a po drugie, musi zostać spowodowane działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy. Podstawą do stwierdzenia choroby zawodowej jest zatem, poza rozpoznaniem u pracownika lub byłego pracownika choroby, określonej w wykazie chorób zawodowych, ustalenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy powstałymi objawami chorobowymi, a warunkami, w jakich świadczył on pracę. Istotne jest zatem ustalenie, czy na stanowisku pracy był on eksponowany na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, a tym samym czy podczas wykonywania pracy był on narażony na powstanie tej choroby. Stosownie do § 1 ust. 2 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r., przy ocenie działania czynnika szkodliwego uwzględnia się: rodzaj, stopień i czas narażenia zawodowego, sposób wykonywania pracy, bezpośredni kontakt z chorymi zakaźnie lub z materiałem pochodzącym od tych chorych oraz z czynnikami powodującymi choroby inwazyjne, uczuleniowe i nowotworowe.
Dla uznania rozpoznanego schodzenia za chorobę zawodową istotne jest zatem każdorazowo dokładne zbadanie warunków, w jakich pracownik lub były pracownik wykonywał pracę i ustalenie występowania na jego stanowisku pracy narażenia na określone czynniki szkodliwe dla zdrowia. Jeśli przyczyną, która wywołała objawy chorobowe są czynniki bezspornie występujące w środowisku jego pracy, to wówczas istnieje podstawa do stwierdzenia istnienia związku przyczynowo-skutkowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, który podziela w tym zakresie stanowisko skarżącej, brak jest bowiem racjonalnych podstaw do tego by w sytuacji, gdy bezsporne jest występowanie czynników szkodliwych dla zdrowia na stanowisku pracy, uzależniać stwierdzenie choroby zawodowej od lokalizacji ich źródła szczególnie, że prawodowca nie ustanowił takiego wymogu.
Mając na uwadze powyższe, zauważyć należy, iż w warunkach niniejszej sprawy, przedmiotem oceny organów inspekcji sanitarnej były podstawy do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej z poz. 19 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r., czyli choroby centralnego układu nerwowego, układu bodźco-twórczego i przewodzącego serca oraz gonad wywołanej działaniem pól elektromagnetycznych. Przyczyną braku jej stwierdzenia u skarżącej było, pomimo rozpoznania u niej schorzenia odpowiadającego wskazanemu wyżej, uznanie, że nie wiązało się ono bezpośrednio z charakterem pracy skarżącej, a wynikało z narażenia środowiskowego na działanie pól elektromagnetycznych, których źródłem była antena nadawcza zainstalowana w sąsiedztwie jej miejsca pracy, a należąca do [...] Urzędu Radiokomunikacji w S. W warunkach niniejszej sprawy nie jest bowiem sporne to, że skarżąca była narażona na działanie pól elektromagnetycznych, lecz to czy narażenie to może być uznane za narażenie w środowisku pracy.
W świetle pism Instytutu Medycyny Pracy w Ł. z dnia [...] lipca 2009 r. oraz Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w S. z dnia [...] października 2009 r. i z dnia [...] stycznia 2011 r., okoliczność, że obecność tych pól nie wynikała z procesu produkcyjnego na stanowisku pracy skarżącej ani nie była związana ze sposobem wykonywania przez nią pracy stanowiła jedyny powód braku stwierdzenia przez właściwe jednostki medyczne rozpoznania u skarżącej choroby zawodowej z poz. 19 wykazu chorób zawodowych. W tych okolicznościach, organy inspekcji sanitarnej również przyjęły, że narażenie na działanie pól elektromagnetycznych miało w warunkach niniejszej sprawy charakter środowiskowy, a nie zawodowy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle wskazanej wyżej wykładni § 1 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r., w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że w środowisku pracy skarżąca nie była narażona na działanie pól elektromagnetycznych. Podkreślić należy, iż zgodnie z wywiadem epidemiologicznym promieniowanie elektromagnetyczne, którego źródłem była wskazana wyżej antena kierunkowa, stanowiło czynnik szkodliwy występujący na stanowisku pracy skarżącej od 1977 r. Maksymalne wartości pola elektromagnetycznego, na jakie eksponowana była skarżąca odpowiadały strefie ochronnej pośredniej anteny nadawczej, w której co do zasady przebywanie jest możliwe jedynie po spełnieniu pewnych dodatkowych wymogów. W tych okolicznościach, nie może budzić wątpliwości, że podczas wykonywania pracy skarżąca była stale eksponowana na działanie pól elekromagnetycznych.
Była zatem narażona na przedmiotowe czynniki szkodliwe dla zdrowia na swoim stanowisku pracy i mimo, że ich źródłem była antena nadawcza, nie stanowiąca składnika majątku Państwowego Ośrodka [...] w P. – Gospodarstwa [...] w S., to uwzględniając całokształt okoliczności faktycznych niniejszej sprawy nie można zaprzeczyć, że czynniki te występowały w środowisku pracy skarżącej.
Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż podstawa kasacyjna oparta na zarzucie naruszenia przez Sąd I instancji § 1 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie jest - z przyczyn wskazanych wyżej - usprawiedliwiona. W warunkach niniejszej sprawy zasadne jest tym samym uchylenie zarówno zaskarżonego wyroku, jak i objętych jego kontrolą decyzji organów inspekcji sanitarnej obu instancji. Organ I instancji w toku ponownego rozpoznawania niniejszej sprawy powinien uwzględnić wskazane wyżej uwagi co do właściwej wykładni i zastosowania § 1 ust. 1 rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. Mając na uwadze to, że organ inspekcji sanitarnej wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzję o braku podstaw do jej stwierdzenia na podstawie orzeczenia lekarskiego w sprawie choroby zawodowej właściwej jednostki medycznej oraz wyników dochodzenia epidemiologicznego, wskazać należy, iż przedmiotowe orzeczenie lekarskie stanowi jedynie opinię w rozumieniu art. 84 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) i podlega ocenie na takich samych zasadach jak inne zgromadzone w sprawie dowody.
Organ I instancji rozpoznając niniejszą sprawę ponownie nie powinien ograniczać się do samej treści rozstrzygnięcia orzeczeń lekarskich wydanych w ramach niniejszego postępowania, ale powinien uwzględnić również przyczyny braku rozpoznania u skarżącej choroby zawodowej oraz brać pod uwagę wszystkie dowody, które zostały zebrane w niniejszej sprawie, w tym również znajdującą się w aktach administracyjnych opinię Instytutu Medycyny Pracy w Ł. z dnia [...] kwietnia 2003 r., wydaną w sprawie sądowej skarżącej. Ostatecznie w razie wątpliwości co do rozpoznania u skarżącej choroby zawodowej wymienionej pod poz. 19 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia RM z dnia 18 listopada 1983 r. powinien rozważyć wystąpienie do jednostki medycznej o dodatkową konsultację, która jednak powinna uwzględniać bezwzględnie rozważania Sądu zawarte w niniejszym wyroku.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowaniach kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w związku z art. 205 § 2 ppsa.