Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 16 maja 2019 r., sygn. akt VII SA/Wa 2717/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P. H. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego (zwanego dalej "Głównym Inspektorem") z dnia [...] września 2018 r., znak [...]. Decyzją tą odmówiono skarżącemu stwierdzenia nieważności decyzji Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku (zwanego dalej "Wojewódzkim Inspektorem") z dnia [...] maja 2018 r., znak [...] utrzymującej w mocy decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r., znak [...] o udzieleniu M. T., na podstawie art. 42 ust. 3 ustawy z 24 października 1974 r. Prawo budowlane (tekst jednolity Dz. U. nr 38, poz. 229 ze zm., dalej "P.b.1974"), pozwolenia na użytkowanie dobudówki do budynku stodoły wybudowanej na działce [...] w [...] przy ul. [...].
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył P. H., zarzucając naruszenie:
- 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (na datę zaskarżonego wyroku tekst jednolity Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej "P.p.s.a."), co skarżący powiązał z:
- a. oddalaniem skargi, wobec uznania zaskarżonej decyzji za zgodną z prawem w zakresie odmawiającym stwierdzenia nieważności decyzji wydanej bez podstawy prawnej, podczas taka wada na mocy art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (na datę zaskarżonej decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm., dalej "K.p.a.") skutkować powinna nieważnością kontrolowanych w postępowaniu nieważnościowym decyzji udzielających pozwolenia na użytkowanie dobudówki do stodoły (samowolnie wybudowana dobudówka do stodoły, w sytuacji gdy obiekt nie narusza przepisów techniczno-budowlanych, nie daje podstawy do wydania pozwolenia na użytkowanie),
- b. uchybieniem przepisom art. 187 § 2 w zw. z art. 15 § 1 pkt 2 oraz w zw. z art. 269 § 1 P.p.s.a poprzez uznanie za zgodną z prawem decyzji udzielającej pozwolenia na użytkowanie w sytuacji, gdy z uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego (wiążącej sądy administracyjne) z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt II OPS 2/13 wynika, że w przypadku tak zwanej samowoli formalnej brak jest podstaw prawnych do prowadzenia postępowania legalizacyjnego i zakończenia go merytoryczną decyzją,
- c. uchybieniem art. 58 § 1 pkt 6 i art. 50 § 1 P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy Sąd przesądził, że skarżący w sprawie nie posiada interesu prawnego, a więc w sytuacji, gdy skarga powinna zostać odrzucona;
- 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 P.p.s.a., co skarżący powiązał z uchybieniem przepisom:
- d. art. 42 ust. 1 i 3 P.b.1974 oraz § 59 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 20 lutego 1975 r. w sprawie nadzoru urbanistyczno-budowlanego (Dz.U. Nr 8, poz. 48, dalej "r.ws.nadz.") przez wydanie pozwolenia na użytkowanie z urzędu w sytuacji, gdy przepis prawny wymaga wniosku strony, a ponadto przeprowadzenie postępowania administracyjnego w sprawie wydania pozwolenia na użytkowanie bez udziału skarżącego,
- e. art. 42 ust. 3 P.b.1974 oraz § 59 ust. 3 r.ws.nadz. poprzez odstąpienie organu od stwierdzenia o zdatności obiektu do użytku,
- f. art. 37 ust. 1 P.b.1974 poprzez odstąpienie organu powiatowego od zbadania, czy samowolnie wybudowana dobudówka znajduje się na terenie, który zgodnie z przepisami o planowaniu przestrzennym nie jest przeznaczony pod zabudowę albo przeznaczony jest pod zabudowę innego rodzaju,
- g. art. 40 P.b.1974 poprzez odstąpienie organu powiatowego od wydania właścicielowi obiektu decyzji nakazującej wykonanie w oznaczonym terminie zmian lub przeróbek niezbędnych do doprowadzenia obiektu budowlanego do stanu zgodnego z przepisami w sytuacji, gdy obiekt został wybudowany niezgodnie z warunkami technicznymi, a przez to stwarza zagrożenie pożarowe,
- h. art. 37 ust. 1, art. 40 i art. 42 ust. 1-3 P.b.1974 poprzez wszczęcie i prowadzenie postępowania legalizacyjnego w stosunku do dobudówki do stodoły będącej ze stodołą jednym obiektem budowlanym, co skutkuje tym, że w celu legalizacji jednego obiektu budowanego - stodoły, organ prowadzi szereg postępowań legalizacyjnych.
Wskazując na powyższe zarzuty P. H. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie kwestionowanej decyzji Głównego Inspektora z dnia [...] września 2018 r., względnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku [zapewne powinno być "Warszawie" – uw. NSA] do ponownego rozpoznania. Skarżący wniósł także o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewódzkiego Inspektora z dnia [...] maja 2018 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Powiatowego Inspektora z dnia [...] sierpnia 2016 r. P. H. zwrócił się także o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie należy wskazać, że art. 193 zd. drugie P.p.s.a. (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 259) wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze P.p.s.a. Uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.
W myśl art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpatrywanej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania sądowego, określone w art. 183 § 2 pkt 1-6 P.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów wyartykułowanych w podstawach skargi kasacyjnej.
Przed przystąpieniem do oceny poszczególnych zarzutów skargi kasacyjnej podkreślenia wymaga, że postępowanie objęte skargą przez Wojewódzkim Sądem Administracyjny w Warszawie dotyczyło decyzji Głównego Inspektora wydanej w trybie nadzwyczajnym – decyzją tą odmówiono stwierdzenia nieważności decyzji Wojewódzkiego Inspektora utrzymującej z kolei w mocy decyzję Powiatowego Inspektora o udzieleniu M. T. pozwolenia na użytkowanie dobudówki do stodoły wybudowanej na działce [...] w [...] przy ul. [...]. Wskazany tu tryb postępowania ma znaczenie dla oceny naruszeń prawa podnoszonych przez P. H. Otóż należy pamiętać, że rozstrzygnięcia dotyczące pozwolenia na użytkowanie były w zaskarżonej decyzji Głównego Inspektora badane nie w pełnym zakresie, jak to ma miejsce w zwykłym administracyjnym trybie instancyjnym, ale jedynie pod kątem przesłanek kwalifikowanych z art. 156 § 1 K.p.a., tak zwanych nieważnościowych.
W pierwszej z podstaw kasacyjnych (punkt 1.a powyżej) P. H. łączy zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 P.p.s.a. z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. i wywodzi, że kwestionowana w postępowaniu nieważnościowym decyzja o udzieleniu M. T. pozwolenia na użytkowanie została wydana bez podstawy prawnej, jako że – zdaniem skarżącego – takiej decyzji nie wydaje się, gdy obiekt budowlany nie narusza przepisów techniczno-budowlanych.
Powyższy zarzut nie jest trafny, a w każdym razie z całą pewnością nie można twierdzić o wydaniu decyzji Inspektora Powiatowego z dnia [...] sierpnia 2016 r. i następnie utrzymującej ją w mocy decyzji Inspektora Wojewódzkiego bez podstawy prawnej.
Decyzja o udzieleniu M. T. pozwolenia na użytkowanie dobudówki do stodoły została wydana na podstawie art. 42 P.b.1974.
Art. 42 ust. 1 P.b.1974 stanowi, że: "Inwestor, właściciel lub zarządca może przystąpić do użytkowania obiektu budowlanego, co do którego wydano przewidziany w art. 40 nakaz dokonania zmian lub przeróbek, dopiero po uzyskaniu pozwolenia na użytkowanie, wydanego przez właściwy terenowy organ administracji państwowej". Treść tego przepisu sugerowałoby prima facie, że rzeczywiście, jak twierdzi P. H., pozwolenie na użytkownie wedle P.b.1974 wiąże się z uprzednimi nakazami z art. 40 P.b.1974. Trzeba jednak zwrócić też uwagę na art. 42 ust. 2 P.b.1974. W myśl tego przepisu: "Poza wypadkiem określonym w ust. 1 właściwy terenowy organ administracji państwowej może nałożyć obowiązek uzyskania pozwolenia na użytkowanie wybudowanego obiektu budowlanego, gdy jest to uzasadnione względami bezpieczeństwa ludzi lub mienia, ochrony środowiska albo innymi względami interesu społecznego". Aby właściwie odczytać ten przepis należy sięgnąć do § 59 ust. 1 r.ws.nadz.: "W wypadkach określonych w art. 42 inwestor występuje o udzielenie pozwolenia na użytkowanie obiektu budowlanego po wykonaniu w całości robót budowlanych, zamierzonych i nakazanych, po przeprowadzeniu wymaganych przepisami badań i sprawdzeń oraz po doprowadzeniu terenu działki do stanu zgodnego z przepisami, dołączając do wniosku dokumenty budowy wymagane przez właściwy organ".
Zestawienie cytowanych regulacji wskazuje, że przepisy P.b.1974 – nie określając ściśle formy prawnej takiej czynności – upoważniały organy nadzoru budowlanego do "nałożenia" na inwestora obowiązku uzyskania pozwolenia na użytkowanie (art. 42 ust. 2 P.b.1974), a inwestor do tego zobowiązany składał następnie stosowny wniosek (zob. § 59 ust. 1 r.ws.nadz.: "W wypadkach określonych w art. 42 inwestor występuje o udzielenie pozwolenia na użytkowanie [...]").
Oczywiście podstawą udzielenia pozwolenia na użytkowanie było stwierdzenie zdatności do użytku wykonanego obiektu, z tym że takie stwierdzenie mogło nastąpić przy wykorzystaniu instrumentów z art. 56 P.b.1974 (§ 59 ust. 3 r.ws.nadz.). Zgodnie z art. 56 P.b.1974 organ natomiast mógł między innym zobowiązywać inwestorów do "dostarczenia technicznych ekspertyz dotyczących projektu, materiałów, robót, a także stanu technicznego obiektu budowlanego, oraz określić termin ich dostarczenia".
W niniejszej sprawie mamy do czynienia z modelowym przeprowadzeniem trybu z art. 42 ust. 2 i 3 P.b.1974 w zw. z § 59 ust. 1 i 3 r.ws.nadz. oraz art. 56 ust. 1 P.b.1974.
Sporna dobudówka do stodoły na działce [...] była przedmiotem kontroli Powiatowego Inspektora. Po ustaleniu okresu jej powstania oraz stwierdzeniu, że nie była objęta pozwoleniem na budowę, organ pierwszej instancji postanowieniem z dnia 10 maja 2016 r., [...] działając jednoznacznie z powołaniem na art. 56 ust. 1 P.b.1974 nałożył na M. T. obowiązek przełożenia ekspertyzy stanu technicznego dobudowy objętej postępowaniem (art. 42 akt administracyjnych organu pierwszej instancji).
Przy piśmie z dnia [...] lipca 2016 r. M. T. przedłożył oczekiwaną ekspertyzę techniczną autorstwa inż. H. K. (k. 54-63 akt administracyjnych organu pierwszej instancji).
Na [...] lipca 2016 r. wyznaczono natomiast kontrolę spornego obiektu, podczas której kontrolujący inspektor, po dokonaniu badania dobudowy z uwzględnieniem przedłożonej ekspertyzy technicznej, wprost stwierdził i odnotował w protokole: "W dniu kontroli, tj. [...].07.2016 stwierdzono, że stan techniczny dobudowy jest zgodny ze stanem opisanym w przedłożonej ekspertyzie technicznej, w związku z powyższym stwierdza się, że dobudówka o wym. 6,25 x 4,45 m do budynku stodoły wybudowanej na działce nr geod. [...] w [...] przy ul. [...] nadaje się do użytkowania".
Następnie w protokole z [...] lipca 2016 r., po powyższej wypowiedzi kontrolującego inspektora, M. T. złożył do protokołu wniosek o wydanie pozwolenia na użytkowanie dobudówki (k. [...] akt administracyjnych organu pierwszej instancji).
W opisanych wyżej warunkach M. T. udzielono [...] sierpnia 2016 r. pozwolenia na użytkownie.
Mając na uwadze powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ma podstaw do twierdzenia forsowanego przez P. H., że pozwolenie na użytkowanie z dnia [...] sierpnia 2016 r. wydano bez podstawy prawnej. Pozwolenie to wydano na podstawie art. 42 ust. 2 i 3 P.b.1974, a do tego dopełniono czynności procedury, które w odniesieniu do danego stanu faktycznego należało zrealizować (organ kontrolował wstępnie obiekt, ustalił okres jego powstania, pozyskał ekspertyzę techniczną, stwierdził zdatność obiektu do użytkowania, a następnie w oparciu o wniosek M. T., udzielił zainteresowanemu pozwolenia na użytkowanie).
Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 187 § 2 w zw. z art. 15 § 1 pkt 2 oraz w zw. z art. 269 § 1 P.p.s.a. Pomijając fakt, że art. 269 § 1 P.p.s.a. dotyczy sentencji uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego, a nie każdego zdania zawartego w jej uzasadnieniu, wskazać należy, że organy i Sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie wyraziły stanowiska przeciwnego do argumentacji uzasadnienia uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt II OPS 2/13 (ONSAiWSA 2014 r. nr 6, poz. 89). W uchwale tej wskazano, że do samowoli formalnej, to jest polegającej na braku uzyskania pozwolenia na budowę, ale zgodnej z przepisami o planowaniu przestrzennym, warunkami technicznymi i zasadami sztuki budowlanej nie stosowało się art. 37 ust. 1, ani art. 40 P.b.1974. Takie twierdzenie nie przeczy możliwości, a nawet potrzebie zastosowania w uzasadnionych przypadkach art. 42 ust. 2 P.b.1974.
Przepis ten pozwala bowiem na wymaganie od inwestora złożenia wniosku o udzielenie pozwolenia na użytkowanie w odniesieniu do obiektu budowlanego (choćby nie naruszał przepisów), jeżeli w danym przypadku "jest to uzasadnione względami bezpieczeństwa ludzi lub mienia, ochrony środowiska albo innymi względami interesu społecznego". Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w niniejszej sprawie.
Zarzut naruszenia art. 58 § 1 pkt 6 i art. 50 § 1 P.p.s.a. nie jest usprawiedliwiony. Na wstępie warto odnotować, że P. H. podnosząc ten zarzut domaga się odrzucenia własnej skargi, co przeczy jego własnym oczekiwaniom zawartym w głównych żądaniach skargi kasacyjnej. Pomijając to, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że rzeczywiście Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż: "skarżący P. H. nie posiada interesu prawnego w kwestionowaniu decyzji Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z [...] maja 2018 r., znak: [...] ". Jednak wbrew twierdzeniom skarżącego takie stanowisko Sądu pierwszej instancji nie mogło prowadzić do odrzucenia jego skargi. Zaskarżona do Sądu decyzja nieważnościowa Głównego Inspektora była adresowana wprost do P. H., albowiem załatwiała negatywnie jego wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewódzkiego Inspektora.
Cytowana wyżej wypowiedź Sądu pierwszej instancji dotyczyła legitymacji skarżącego w postępowaniu administracyjnym nieważnościowym, a nie sądowym. Choć Sąd rzeczywiście legitymację tą podważył w uzasadnieniu wyroku, to nie mogło to wpłynąć na treść orzeczenia i zakres kontroli legalności. Wydanie orzeczenia uwzględniającego skargę ukierunkowanego na zakwestionowanie praw procesowych P. H. w postępowaniu administracyjnym byłoby wprost orzekaniem na niekorzyść skarżącego, z naruszeniem art. 134 § 2 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uczynił zatem właściwe dokonując kontroli legalności decyzji Głównego Inspektora, nie wywodząc przy tym negatywnych skutków prawnych dla skarżącego, mimo, że powziął wątpliwości co do jego praw w postępowaniu administracyjnym jako strony.
Zarzut naruszenia art. 42 ust. 1 i 3 P.b.1974 oraz § 59 ust. 1 r.ws.nadz. "przez wydanie pozwolenia na użytkowanie z urzędu w sytuacji, gdy przepis prawny wymaga wniosku strony" okazał się bezzasadny. Jak już wyżej wyjaśniono, M. T. złożył wniosek o udzielenie pozwolenia na użytkowanie do protokołu w trakcie kontroli, co zostało jednoznacznie odnotowane. Postępowanie u udzielenie pozwolenia na użytkowanie toczyło się zatem na wniosek, a nie z urzędu, jak sugeruje P. H..
Gdy chodzi natomiast o zgłoszoną w kontekście powyższego zarzutu kwestię braku udziału P. H. w postępowaniu o udzielenie M. T. pozwolenia na użytkowanie, to zaznaczyć należy, że kwestia ta nie ma znaczenia w niniejszej sprawie. Brak czynnego udziału w postępowaniu bez własnej winy może być ewentualnie przesłanką wznowieniową. Niniejsza sprawa dotyczy natomiast przesłanek nieważności decyzji administracyjnej.
Bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 42 ust. 3 P.b.1974 oraz § 59 ust. 3 r.ws.nadz. poprzez odstąpienie organu od stwierdzenia organu o zdatności obiektu do użytkowania. Stosownie do tego, co ustalono wyżej, Powiatowy Inspektor w toku kontroli, w oparciu o przedłożoną ekspertyzę techniczną i w oparciu o własne ustalenia, wprost stwierdził zdatność spornej dobudowy stodoły do użytku (patrz: k. 64 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Wymogi wynikające z przywołanych wyżej przepisów zostały więc dochowane.
Zarzut naruszenia art. 37 ust. 1 P.b.1974 "poprzez odstąpienie organu powiatowego od zbadania, czy samowolnie wybudowana dobudówka znajduje się na terenie, który zgodnie z przepisami o planowaniu przestrzennym nie jest przeznaczony pod zabudowę albo przeznaczony jest pod zabudowę innego rodzaju" – także jest nietrafny. Wójt Gminy [...] decyzją z [...] stycznia 2017 r., znak [...] ustalił warunki zabudowy inwestycji polegającej na budowie budynku gospodarczego dobudowanego do stodoły na działce [...]. Powyższe oznacza, że sporny obiekt jest zgodny z przepisami o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.
Bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 40 P.b.1974 "poprzez odstąpienie organu powiatowego od wydania właścicielowi obiektu decyzji nakazującej wykonanie w oznaczonym terminie zmian lub przeróbek niezbędnych do doprowadzenia obiektu budowlanego do stanu zgodnego z przepisami w sytuacji, gdy obiekt został wybudowany niezgodnie z warunkami technicznymi, a przez to stwarza zagrożenie pożarowe". Naczelny Sąd Administracyjny przypomina w tym miejscu raz jeszcze, że wyrok Sądu pierwszej instancji dotyczył decyzji Głównego Inspektora wydanej w trybie nieważnościowym.
Skarżący P. H. nie mógł zatem oczekiwać, że takim trybie kwestionowane przez niego pozwolenie na użytkowanie będzie weryfikowane pod kątem wszelkich naruszeń. Kwestia ewentualnej potrzeby zastosowania art. 40 P.b. (czyli wydania nakazu "wykonania w oznaczonym terminie zmian lub przeróbek, niezbędnych do doprowadzenia obiektu budowlanego [...] do stanu zgodnego z przepisami") w odniesieniu do spornego obiektu przed udzieleniem pozwolenia na użytkowanie, nie należy do zagadnień, które mogłyby świadczyć o wadzie kwalifikowanej tego pozwolenia. Skądinąd można nadmienić, że zgłaszana przez P. H. odległość weryfikowanej dobudowy stodoły od granicy działki dotyczy granicy z drogą publiczną – ul. [...] w [...], a nie sąsiednią działką budowlaną. Dla budynków, takich jak objęte postępowaniem, nie wyznaczono natomiast normatywu odległości od drogi publicznej (§ 24 i 25 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych z 1980 r.).
Nie naruszono także art. 37 ust. 1, art. 40 i art. 42 ust. 1-3 P.b.1974 "poprzez wszczęcie i prowadzenie postępowania legalizacyjnego w stosunku do dobudówki do stodoły będącej ze stodołą jednym obiektem budowlanym, co skutkuje tym, że w celu legalizacji jednego obiektu budowanego - stodoły, organ prowadzi szereg postępowań legalizacyjnych". W odniesieniu do tej kwestii także należy podnieść, że zgłoszone zastrzeżenie dotyczące organizacji i zakresu poszczególnych postępowań administracyjnych prowadzonych przez organ nadzoru budowlanego w odniesieniu do różnych obiektów na działce, nie mieści się w kategorii wad kwalifikowanych, w oparciu o które zachodziłaby podstawa do stwierdzenia nieważności decyzji. P. H. natomiast w takim właśnie trybie zakwestionował wydane M. T. pozwolenie na użytkowanie.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, uznając przedstawione w skardze kasacyjnej zarzuty za niezasadne, na podstawie art. 184 P.p.s.a. w punkcie 1. sentencji wyroku orzekł o jej oddaleniu.
Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.) na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 7 lutego 2023 r. (k. 154 akt sądowych).