Uzasadnienie
Wyrokiem z 14 marca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę M.C. (dalej jako "skarżąca") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2013 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z [...] kwietnia 2005 r., utrzymaną w mocy decyzją z [...] czerwca 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącej przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego, o którym mowa w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr. 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym").
Na skutek kolejnego wniosku skarżącej, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] czerwca 2010 r. utrzymaną w mocy decyzją z [...] września 2010 r. odmówił uchylenia decyzji własnej z [...] czerwca 2005 r. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. w sprawie o sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 2009 r., Nr 220, poz. 1734) organ podkreślił, że stanowisko w nim zaprezentowane nie ma wpływu na uprawnienie skarżącej do świadczenia pieniężnego, bowiem skarżąca nie spełnia warunku deportacji do pracy przymusowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 14 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 1205/10 oddalił skargę skarżącej na decyzję z [...] września 2010 r. Wyrokiem z 6 lipca 2012 r., sygn. akt II OSK 644/11 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną skarżącej od tego wyroku.
Kolejnym wnioskiem z 17 kwietnia 2013 r., sprecyzowanym 30 kwietnia 2013 r. skarżąca wniosła o zmianę decyzji z [...] czerwca 2005 r. Skarżąca powołała się na art. 2 ustawy z 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 2011 nr 72 poz. 380 – dalej jako "ustawa zmieniająca").
Decyzją z [...] sierpnia 2013 r. organ odmówił zmiany decyzji z [...] czerwca 2005 r. Organ wskazał, że skarżąca nie spełniła kryteriów deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy.
Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] września 2013 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] sierpnia 2013 r.
Organ podkreślił, że charakter represji jakim poddana była skarżąca był już przedmiotem oceny zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Prowadzenie po raz kolejny postępowania wyjaśniającego w tym zakresie prowadziłoby do obejścia zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną. Skarżąca nie spełniła kryteriów deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Wnioskodawczyni została zmuszona wraz z członkami rodziny do opuszczenia gospodarstwa rolnego znajdującego się w miejscowości Drzykozy. Rodzina zamieszkała w dwuizbowej chacie, w pobliskiej miejscowości Zieleniew. W tej miejscowości mieszkała wychowanka matki strony A.K. Matka strony pracowała w gospodarstwie Niemca R.B. (B.). Strona została zmuszona do opuszczenia miejsca zamieszkania, jednak wysiedlenie to nie miało na celu zmuszenia do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta.
Dopiero po osiedleniu się w miejscowości Zieleniew matka wnioskodawczyni została skierowana do pracy na rzecz III Rzeszy, zatem nie spełnia kryteriów warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia.
Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.
Oddalając skargę Sąd I instancji wskazał, że rozpoznanie sprawy poprzedzało prawomocne rozstrzygnięcie w trybie art. 154 k.p.a. o odmowie uchylenia decyzji ostatecznej z [...] czerwca 2005 r. Wojewódzki Sądu Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 14 grudnia 2012 r. oddalił skargę skarżącej na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2010 r. odmawiającą uchylenia decyzji ostatecznej z [...] czerwca 2005 r. Sąd I instancji przyjął wówczas, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, jej przymusowy charakter oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem. Skarżąca wraz z matką wywiezione zostały z miejscowości Drzykozy na Lubelszczyznę, jednak po około 3 miesiącach "uciekły" i wróciły do miejscowości Zieleniew, sąsiadującej z rodzinną wsią skarżącej oraz zamieszkały u wychowanki rodziców. Dopiero w Zieleniewie matka skarżącej, a później i skarżąca, skierowane zostały do pracy przymusowej.
W ocenie Sądu I instancji, ustalenia te wskazują, że skarżąca nie spełniła wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, ponieważ wykonywała pracę przymusową, jednak nie została poddana w tym celu deportacji. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 lipca 2012 r. podzielił ocenę Sądu I instancji wyrażoną w tym zakresie.
Sąd I instancji rozpoznając skargę na decyzję z [...] września 2013 r. podkreślił, że jest związany wydanym w sprawie rozstrzygnięciem. W prawomocnych wyrokach (II SA/Łd 1205/10 i II OSK 644/11) przesądzone zostało, że przesłanka deportacji do pracy przymusowej nie została przez skarżącą spełniona, stąd w sprawie niniejszej, zarówno organ jak i Sąd I instancji nie mogły już ponownie badać tej kwestii.
W ocenie Sądu I instancji, nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k. p.a., bowiem organ nie przeprowadzał już postępowania dowodowego, nie będąc do tego uprawnionym. Nie dokonywał też oceny ustaleń faktycznych, a jedynie dokonał ich subsumcji do normy art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, prawidłowo przyjmując, że wynikający z tej normy warunek deportacji do pracy przymusowej nie został przez skarżącą spełniony.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca.
W pierwszej kolejności zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przez niezasadne uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny nie odpowiada hipotezie wyżej wymienionej normy prawnej.
Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie prawa procesowego tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 154 k.p.a. przez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów i przyjęcie, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie spełnia kryteriów uprawniających do otrzymania świadczeń pieniężnych, a więc brak jest słusznego interesu strony i interesu społecznego koniecznych dla zmiany ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2013 r.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2013 r., ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania. Skarżąca wniosła ponadto o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Po pierwsze, na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art.
80. Jak trafnie zauważyła skarżąca w skardze kasacyjnej, spór dotyczy w zasadzie tylko jednej kwestii, czy w przypadku skarżącej można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a więc czy zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia, o którym stanowią przepisy odpowiednie powołanej wyżej ustawy. Okoliczności sprawy nie są kwestionowane, natomiast sporna pozostaje ocena zebranego materiału dowodowego w kontekście cytowanego wyżej przepisu prawa materialnego. Ponadto, ustalenia dowodowe poczynione przez organ były już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w wyroku w sprawie sygn. akt II SA/Łd 1205/10, od którego skarżąca wniosła skargę kasacyjną oddaloną wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie II OSK 644/11. Ocena prawna wyrażona w tych wyrokach jest wiążąca dla organu, co wynika z art. 153 i art. 170 p.p.s.a., przy czym przepisy te nie zostały powołane w skardze kasacyjnej, co oznacza, że rozpoznając niniejszą sprawę Naczelny Sąd Administracyjny nie był władny dokonać kontroli wyroku Sądu I instancji pod kątem zastosowania tych przepisów. Skoro stan faktyczny sprawy nie budzi wątpliwości, więc zarzuty naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie zasługiwały na uwzględnienie.
Po drugie, nieuzasadniony jest również zarzut naruszenia art. 154 k.p.a., który nie znajdował w tej sprawie zastosowania. Zgodnie z art. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej, doszło do nowelizacji art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wynikało to z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. K 49/07, w którym Trybunał stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Jednocześnie w ustawie zmieniającej ustawodawca przewidział szczególny tryb zmiany ostatecznych decyzji odmawiających przyznania prawa do świadczenia pieniężnego, wydanych na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w dotychczasowym brzmieniu. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony. W tym też trybie wydana została decyzja organu zaskarżona w niniejszej sprawie do Sądu I instancji. Przepis art. 2 ustawy zmieniającej stanowi więc przepis szczególny, na podstawie którego może dojść do uchylenia decyzji ostatecznej i którego stosowanie możliwe jest na podstawie art. 163 k.p.a., a nie na podstawie art. 154 § 1 k.p.a.
Po trzecie, na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Jak już wyżej wskazano, sprawa była rozpatrywana przez organ na podstawie art. 2 ustawy zmieniającej, a przepis ten umożliwia ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej już decyzją ostateczną, jeżeli ta decyzja została wydana na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w poprzednim, niezgodnym z Konstytucją brzmieniu. Oznacza to, że ponownie rozpoznając sprawę na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, organ zobowiązany jest ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w kontekście nowego, szerszego brzmienia hipotezy cytowanego przepisu. Jednak w niniejszej sprawie już po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego, ale jeszcze przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, skarżąca wystąpiła do organu o zmianę decyzji z [...] czerwca 2005 r., wydanej na podstawie art. 2 pkt 2 w jego pierwotnym brzmieniu.
Jako podstawę rozstrzygnięcia skarżąca wskazała wówczas art. 154 § 1 k.p.a., który daje możliwość uchylenia bądź zmiany decyzji ostatecznej, na podstawie której strona nie nabyła prawa. Na skutek tego organ wydał powołaną już wyżej decyzję z [...] września 2010 r., będącą przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w sprawie II SA/Łd 1205/10. W wyroku tym Sąd I instancji dokonał kontroli zgodności z prawem decyzji organu pod kątem wykładni i zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym z uwzględnieniem wytycznych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Oznacza to, że Sąd I instancji dokonał już oceny przesłanek zastosowania wobec skarżącej art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, pomijając wynikające wcześniej z tego przepisu ograniczenie przesłanek deportacji (wywiezienia) wyłącznie do pracy przymusowej poza granicami przedwojennego państwa polskiego.
Jak już wyżej wskazano, ocena wyrażona w tym wyroku i zaakceptowana później przez Naczelny Sąd Administracyjny jest wiążąca. Stąd też Sąd I instancji trafnie przyjął, że kwestia, czy praca skarżącej była świadczona w warunkach deportacji została już rozstrzygnięta i brak jest podstaw do ponownej oceny w tym zakresie. Argumenty skargi kasacyjnej są więc jedynie niedopuszczalną polemiką z wykładnią art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym dokonaną już w wyroku II SA/Łd 1205/10. Z tego względu zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie mógł zostać uwzględniony. Ponowna ocena zastosowania lub wykładni tego przepisu oznaczałaby naruszenie przez Sąd I instancji art. 153 i art. 170 p.p.s.a.
Z tych względów i na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.