Uzasadnienie
Wyrokiem z 28 października 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę S.S. (dalej jako "skarżący") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2010 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z [...] grudnia 1999 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym"). Organ stwierdził, że skarżący pracował w okresie okupacji na terytorium należącym przed wojną do Polski, a jego praca poza tym terytorium trwała krócej niż 6 miesięcy.
Decyzją z [...] sierpnia 2000 r. organ utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, wskazując, że skarżący wykonywał pracę przymusową w miejscu swojego zamieszkania tj. w miejscowości Soblówka, położonej w powiecie żywieckim.
Skarżący wystąpił z ponownym wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia.
Decyzją z [...] maja 2004 r. organ na podstawie art. 154 k.p.a. odmówił zmiany decyzji z [...] sierpnia 2000 r. i poprzedzającej ją decyzji z [...] grudnia 1999 r.
Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z [...] listopada 2004 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał decyzję własną w mocy. Organ wskazał, że skarżący pracował w Soblówce od marca 1941 r. do stycznia 1945 r., natomiast od lutego do kwietnia 1945 r. pracował w Karwinie.
Strona ponownie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia, na skutek czego organ decyzją z [...] września 2005 r., wydaną na podstawie art. 154 k.p.a. odmówił zmiany decyzji z [...] listopada 2004 r. i poprzedzającej ją decyzji z [...] maja 2004 r. Decyzję tę organ utrzymał w mocy decyzją z [...] grudnia 2005 r.
Wyrokiem z 12 grudnia 2006 r., sygn. akt IV SA/Gl 160/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę skarżącego na decyzję z [...] grudnia 2005 r.
Pismem z 18 sierpnia 2008 r. (data wpływu do organu), skarżący wniósł o wydanie korzystnej dla niego decyzji w przedmiocie świadczenia pieniężnego.
Decyzją z [...] września 2008 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych umorzył postępowanie uznając, że postępowanie w trybie art. 154 k.p.a. zostało już zakończone ostateczną decyzją z [...] grudnia 2005 r.
Decyzją z [...] stycznia 2009 r. organ utrzymał w mocy decyzję z [...] września 2008 r.
Wyrokiem z 4 listopada 2009 r., sygn. akt IV SA/Gl 181/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił decyzję z [...] stycznia 2009 r. oraz poprzedzającą ją decyzję [...] września 2008 r. uznając, że powoływana przez organ tożsamość spraw nie została dostatecznie wyjaśniona.
Organ pouczył skarżącego między innymi o treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07.
W piśmie z 12 marca 2010 r. skarżący oświadczył, że domaga się wzruszenia ostatecznej decyzji w trybie art. 154 § 1 k.p.a. Wyjaśnił, że przez 5 lat pracował w niewielkim gospodarstwie w Soblówce i nie przebywał w domu w Ujsołach, w którym się urodził. W styczniu 1945 r. został zabrany do obozu koncentracyjnego w Karwinie, gdzie przebywał ponad 3 miesiące.
Decyzją z [...] kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 154 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a) i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił uchylenia decyzji z 8 sierpnia 2000 r. i z 30 grudnia 1999 r.
Organ podkreślił między innymi, że skarżący nie był deportowany, bowiem pracował w Soblówce, w której mieszkał także przed wojną. Natomiast pobyt w Karwinie od lutego 1945 r. trwał krócej niż wymagane przez ustawę 6 miesięcy. Oświadczenie wnioskodawcy dotyczące pobytu w obozie koncentracyjnym nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy.
Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Decyzją z [...] września 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję z [...] kwietnia 2010 r., podtrzymując zaprezentowane wcześniej stanowisko.
Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.
Oddalając skargę Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, że skarżącemu w ramach obecnego postępowania nie przysługiwało prawo domagania się od organu dokonania odmiennych ustaleń faktycznych w stosunku do poprzednich decyzji ostatecznych, w szczególności co do charakteru pobytu skarżącego w Karwinie. W decyzji z [...] listopada 2004 r. organ ustalił, że w okresie od lutego do kwietnia 1945 r. skarżący był skierowany do tej miejscowości do pracy przymusowej i w związku z tym rozpatrywał jego uprawnienia w kontekście art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, a nie art. 2 pkt 1, który dotyczy pobytu w obozie pracy przymusowej. Jeśli skarżący nie akceptował tych ustaleń, to mógł je kwestionować we właściwym trybie – przykładowo przez zaskarżenie wskazanej decyzji do sądu administracyjnego.
Sąd I instancji podkreślił, że od czasu tego rozstrzygnięcia nie uległy zmiany okoliczności faktyczne oraz stan prawny. Dlatego też żądanie skarżącego nie mieści się w pojęciu słusznego interesu strony w rozumieniu art. 154 § 1 k.p.a.
Sąd I instancji podkreślił, że ponowne orzekanie przez organ było możliwe tylko w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. Sąd I instancji podkreślił, że w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego nadal aktualna jest przesłanka uzyskania świadczenia pieniężnego w postaci deportacji. Tymczasem skarżący pracował przymusowo w Soblówce, a więc w miejscowości, w której zamieszkiwał przed wojną, w czasie wojny i po wojnie.
W ocenie Sądu I instancji, pojęcia deportacji nie można odnosić do osoby skarżącego, skoro był skierowany do pracy w małej wsi, będącej miejscem jego dotychczasowego zamieszkania. Wobec braku podstawowej przesłanki ustawowej, powoływanie się przez skarżącego na warunki wykonywania pracy przymusowej jest niewystarczające. Sąd I instancji wyjaśnił, że skarżący powołuje się na pobyt w odległym gospodarstwie, jednak gospodarstwo położone było w tej samej wsi, w której poprzednio zamieszkiwał, a skarżący podczas pracy nie pozostawał w szczególnej izolacji. Po wcieleniu właściciela gospodarstwa Hugo Spissaka do wojska skarżący przejął jego obowiązki w gospodarstwie w charakterze leśnego wozaka (oświadczenie Hedwig Spissak). W ramach tych obowiązków pracował nie tylko w Soblówce, ale i sąsiednich miejscowościach Ujsołach, Kamesznicy, Rajczy (zaświadczenie ZUS, zeznanie świadka W.M.). Skarżący funkcjonował w znanym mu środowisku, chociaż jego rodzina została deportowana.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący.
Zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 ust. 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania tj. art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej zwanej "p.p.s.a.") w związku z art. 154 § 1 k.p.a. przez oddalenie skargi, pomimo istnienia słusznego interesy strony. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 ustawy p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Nie ulega wątpliwości, że świadczenie określone w przepisach ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługuje tylko tym osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Spośród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.
Nie ulega więc także wątpliwości, że wysiedlenie do pracy przymusowej stanowi podstawy warunek przyznania przedmiotowego świadczenia. Należy podkreślić, że użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej. Ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych.
Oznacza to, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji, wyrwania z dotychczasowego środowiska i zmuszenia do pracy na rzecz okupanta.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie nie można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżący pracował w gospodarstwie rolnym u Niemca Hugo Spissaka, które znajdowała się w tej samej miejscowości, w której skarżący mieszkał przed wojną. Bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że miejscowość Soblówka powstała już w czasie II wojny światowej z kilku mniejszych miejscowości, a wysiedlenie nastąpiło w istocie do dawnej miejscowości Piętkówka wcielonej następnie do nowotworzonej Soblówki. Nadal bowiem mamy do czynienia z miejscowościami od siebie nieodległymi (skarżący podaje w tym przypadku odległość 8 km), graniczącymi ze sobą, których więzi pozwoliły na administracyjne połączenie w okresie w okupacji. Pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, których nie sposób kwestionować, skarżący znajdował się w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione w nieznane im, odległe tereny.
Pracował w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, a po wcieleniu Hugo Spissaka do wojska pełnił nawet jego obowiązki w gospodarstwie. Jego rodzina również została wysiedlona do jednej z miejscowości stanowiących przed wojną późniejszą Soblówkę. Oczywiście kontakt z rodziną był utrudniony z uwagi na warunki okupacji, ale jednak skarżący był świadomy ich losu, co uniemożliwia przyjęcie, że został on wyrwany z dotychczasowego środowiska, całkowicie odizolowany i pozbawiony więzi z miejscem zamieszkania.
Wszystkie te okoliczności przemawiają zatem za uznaniem, że nie nastąpiło wywiezienie skarżącego do pracy przymusowej, a więc nie sposób mówić o represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się w istocie do stwierdzenia, że skarżący podczas okupacji został wysiedlony do innej miejscowości, jednak jak już wyżej wskazano nawet uznanie, że na skutek działań okupanta doszło do zmiany jednostek administracyjnych w obrębie miejscowości Soblówka, nie pozwala na przyjęcie, że praca skarżącego świadczona była w warunkach deportacji.
Niezasadnym okazał się więc zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Trafnie bowiem ocenił Sąd I instancji, że decyzja organu o odmowie przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia została wydana zgodnie z cytowanym przepisem prawa materialnego. Z tych też względów na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia przepisów postępowania tj. art. 151 w związku z art. 154 § 1 k.p.a. Z uwagi na powyższe rozważania Sąd I instancji zobowiązany był bowiem oddalić skargę. Jednocześnie Sąd I instancji wyjaśnił podstawy zastosowania w niniejszej sprawie art. 154 § 1 k.p.a., uwzględniając zarówno wydane w niniejszej sprawie wcześniejsze wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, jak i zmiany stanu prawnego, do których doszło po ich wydaniu. Brak było podstaw do uznania, że słuszny interes skarżącego przemawiał za uchyleniem decyzji ostatecznej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 30 grudnia 1999 r. utrzymanej w mocy decyzją tego organu z 8 sierpnia 2000 r. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę prawną wyrażoną w tym zakresie przez Sąd I instancji.
Z powyższych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.
- - ---------------------- 2 2