Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 30 maja 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, po rozpoznaniu skargi W.S. (dalej jako "skarżąca"), uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2011 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, działając na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym") odmówił przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego we wskazanej ustawie, z uwagi na niekompletność przedłożonych przez stronę dokumentów, mających potwierdzać rodzaj i okres wskazywanych przez nią represji.
Skarżącą zwróciła się do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. uchylił decyzję własną z dnia [...] listopada 2010 r. i przyznał stronie uprawnienie do świadczenia pieniężnego, określonego we wskazanej ustawie, za okres od czerwca 1944 r. do stycznia 1945 r., tj. łącznie za 8 miesięcy.
Organ wyjaśnił, że odwołująca się dopiero w maju 1944 r. została wraz z matką i siostrą deportowana do miejscowości Szczepanowo, gdzie przebywała od 16 maja 1944 r. do 20 stycznia 1945 r. (data wyzwolenia miejscowości Brzesko). Stąd też organ przyznał wnioskowane świadczenie jedynie za ten okres.
Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że zawarte w zaskarżonej decyzji rozstrzygnięcie w zakresie odmowy przyznania stronie wnioskowanego świadczenia za okres od dnia jej urodzenia - 27 lipca 1943 r. - do maja 1944 r., było prawidłowe gdyż w tym okresie skarżąca przebywała w miejscowości zamieszkania swoich rodziców tj. Ostapkowcach. We wskazanym wyżej okresie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji.
Sąd I instancji wyjaśnił, że zaskarżoną decyzję należało uchylić z uwagi na błędne określenie w zaskarżonej decyzji daty końcowej przyznanego stronie świadczenia za wykonywaną pracę przymusową w miejscowości Szczepanowo. Sąd I instancji zakwestionował zajęte przez organ stanowisko, że datą zakończenia deportacji jest dzień wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej. Za datę zakończenia wykonywania pracy przymusowej, o której mowa w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, należy uznać dzień zakończenia II wojny światowej, czyli dzień 8 maja 1945 r., bowiem nie można w sposób kategoryczny stwierdzić, że już samo tylko wyzwolenie miejscowości, w której lub w pobliżu której pracowały osoby deportowane czyniło możliwym opuszczenie tego miejsca lub bezpieczną drogę powrotną do Polski, mimo bowiem wyzwolenia poszczególnych miejscowości, w dalszym ciągu na terenach III Rzeszy oraz krajów okupowanych prowadzone były działania wojenne, a linie frontu wielokrotnie ulegały przesunięciu. Jak wynika ze złożonych przez skarżącą w toku ponownego rozpatrzenia sprawy zeznań, do maja 1945 r. przebywała wraz z rodziną w Szczepanowie, a więc w miejscu deportacji.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ administracji. Zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym i błędne przyjęcie, że w świetle tego przepisu końcem represji dla osoby deportowanej do pracy przymusowej w miejscowości Szczepanowo (powiat Brzesko), to jest na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., jest koniec II wojny światowej, w sytuacji, gdy w takim przypadku za koniec represji powinno się uznać datę wyzwolenia spod okupacji niemieckiej miejscowości, do której skarżąca była deportowana.
Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi, a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej zwanej p.p.s.a.) – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Powołany jak podstawa kasacyjna przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Ponadto należy zaznaczyć, że na mocy wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis ten jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, co oznacza, że w określonych przypadkach, tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, stronie może zostać przyznane świadczenie pieniężne na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, pomimo, że deportacja nie nastąpiła na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.
Jak podniesiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wniesionej przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w świetle powyższego przepisu należy przyjąć, że końcem represji jest data wyzwolenia spod okupacji niemieckiej miejscowości, w której skarżący był deportowany, nie zaś – jak przyjął to Sąd I instancji – koniec II wojny światowej.
Podkreślić należy, że – jak zaznaczył to Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – na gruncie powyższego przepisu zarysowały się w orzecznictwie sądów administracyjnych dwa stanowiska. Pierwsze z nich przyjmuje, że zakończenie represji należy wiązać z datą zakończenia II wojny światowej, drugie stanowisko przyjmuje, że zakończenie represji wiązać należy z dniem wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stanął na stanowisku, że za datę końca okresu deportacji, a więc przymusowego wywiezienia z terytorium Polski należy przyjmować datę oficjalnego zakończenia działań wojennych. Uwzględniając bowiem ówczesne uwarunkowania, zwłaszcza dynamikę prowadzonych działań wojennych na wielokrotnie przesuwanych liniach frontowych, nie sposób jednoznacznie stwierdzić, że wyzwolenie miejscowości, w której skarżąca przebywała oznaczało możliwość powrotu do miejscowości, z której została wysiedlona wraz z rodziną, biorąc także pod uwagę, że był to najbliższy teren przyfrontowy (zaplecze frontu).
Natomiast z przypadku pojawiających się wątpliwości, które nie mogą zostać wyjaśnione, Sąd nie może rozstrzygać ich na niekorzyść strony. Nawet bowiem niewielka różnica w przyjmowanej dacie wyzwolenia, rozumianej jako data końcowa przebywania na deportacji, pociąga za sobą konsekwencję w sferze uprawnień skarżącej do świadczenia pieniężnego. Stąd też w tej sytuacji zgodzić się należy z Sądem I instancji, że decydująca w tej mierze musi być data zakończenia wojny – 8 maja 1945 r. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 stycznia 2013 r. sygn. akt II OSK 1757/11 (nie publ.).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko organu prowadzić może do nierównego traktowania poszczególnych stron uprawnionych do uzyskania świadczenia pieniężnego, zależnie od miejsca, do którego były one deportowane do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, nie dysponując dokładnymi informacjami w tym zakresie, założył, że osobie deportowanej do miejscowości położonej w granicach przedwojennego państwa polskiego, a więc względnie blisko od miejsca wcześniejszego zamieszkania, znacznie łatwiej było powrócić z wywiezienia po wyzwoleniu tych terenów spod władzy okupanta. Tymczasem stanowisko to nie uwzględnia opisanej wyżej specyfiki tego okresu i dynamiki działań wojennych, które często uniemożliwiały przemieszczanie się nawet na niewielkie odległości. Prezentowana przez organ wykładnia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym prowadzi więc w istocie do różnicowania podmiotów uprawnionych do świadczenia pieniężnego, na podobnej zasadzie jak czynił to cytowany przepis przed zakwestionowaniem jego konstytucyjności przez Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku.
Z tych względów i na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.