Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2012 r., sygn. akt III SA/Gd 15/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę A.S. i L.S. na zaskarżoną decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia [...] października 2011 r., nr [...], w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.
Zaskarżoną decyzją Wojewoda Pomorski, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. i art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139 poz. 993), po rozpatrzeniu odwołania J.S. od decyzji Burmistrza Miasta Malborka z dnia [...] lipca 2011 r. orzekającej o wymeldowaniu odwołującego się z pobytu stałego z lokalu nr [...] przy [...] w M. – uchylił decyzję organu I instancji i orzekł o odmowie wymeldowania J.S. z pobytu stałego we wskazanym lokalu.
Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podał m.in., że z wnioskiem o wymeldowanie J.S. wystąpili A. i L.S., wskazując, iż J.S. nie mieszka w omawianym lokalu od 2005 r.
Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ I instancji ustalił, że A. i L.S. są właścicielami przedmiotowego lokalu, J.S. był mężem nieżyjącej już matki L.. Wnioskujący o wymeldowanie podali, że J.S. opuścił lokal w 2005 r., potem w 2009 r. do mieszkania powrócił ale bywał w nim sporadycznie. J.S. podał, że chciałby w omawianym mieszkaniu mieszkać i przebywać stale ale właściciele uniemożliwiają mu dostęp do łazienki i kuchni, i zamieszkiwanie w tych warunkach jest utrudnione.
W tej sprawie J.S. występował do sądu powszechnego, sprawę umorzono bowiem strony zawarły ugodę, na mocy której małż. S. zobowiązali się nie utrudniać zamieszkiwania w lokalu, jednak aktualnie nie wywiązują się z ugody. We wrześniu 2011 r. J.S. złożył do sądu powszechnego wniosek o zobowiązanie pozwanych – A. i L.S. do wywiązywania się z ugody.
Mając na względzie wyniki postępowania dowodowego, organ odwoławczy uznał, że brak było podstaw do orzeczenia o wymeldowaniu J.S. wobec nieistnienia przesłanki trwałego i dobrowolnego opuszczenia przez niego przedmiotowego mieszkania. Wnosząc pozew o przywrócenie naruszonego posiadania lokalu i czyniąc starania o wejście do mieszkania, J.S. wykazał, że nie miał zamiaru opuszczać przedmiotowego lokalu na stałe i zamierza w miarę możliwości do niego powrócić. W sytuacji, w której J.S. został zmuszony przez wnioskujących o wymeldowanie do opuszczenia lokalu (poprzez uniemożliwienie mu dostępu do łazienki i kuchni oraz inne naganne zachowania), ale chciałby do niego powrócić, nie można uznać zachowania się J.S. za trwałe opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu stałego. Nie stanowi również podstawy do wymeldowania J.S. wyrok eksmisyjny wydany w czerwcu 2011 r., bowiem nie został on wykonany.
Organ odwoławczy powołał się na utrwalone orzecznictwo sądowoadministracyjne, zgodnie z którym opuszczenie to musi mieć charakter trwały i być dobrowolne. Zmuszanie, w jakiejkolwiek formie, do opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu nie może być uznane za opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu w znaczeniu, o którym mowa w art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności nie jest dobrowolnym opuszczeniem lokalu takie opuszczenie, do którego strona została zmuszona, jeśli strona ta podjęła przewidziane prawem środki w celu obrony swych praw do przebywania w lokalu, albo jeżeli fakt zmuszenia do opuszczenia lokalu jest oczywisty lub został potwierdzony w postępowaniu karnym (por. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA/Gd 668/00).
Analizując materiał dowodowy sprawy organ ocenił, że nie można uznać, by nastąpiło trwałe i dobrowolne opuszczenie lokalu przez J.S. Prowadziło to do uchylenia decyzji organu I instancji i orzeczenia, jak w osnowie decyzji.
Powyższą decyzję zaskarżyli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku A.S. i L.S., wnosząc o jej uchylenie.
Uzasadniając skargę podniesiono, że decyzja podjęta została z naruszeniem przepisów prawa, bowiem podjęto ją w oparciu o fakty, które nie mają potwierdzenia w stanie faktycznym, a właściwie – w oparciu o oświadczenia J.S., które nie zostały zweryfikowane.
Po zawarciu ugody (mocą której skarżący przywrócili powodowi posiadanie pokoju o pow. 17 m2 oraz prawo do korzystania z toalety) J.S. nie zamieszkał w lokalu, a zamieszkuje i odbiera korespondencję w mieszkaniu przy ul. [...] w M. Po orzeczeniu eksmisji (wyrokiem z dnia [...] czerwca 2011 r., którego J.S. nie zaskarżył) skarżący wymienili zamek w głównych drzwiach wejściowych i wezwali J.S. w dniu 4 sierpnia 2011 r. do odebrania reszty jego rzeczy z mieszkania.
Skarżący są zdania, że J.S. wykonał wyrok eksmisyjny dobrowolnie, bowiem w lokalu nie zamieszkuje, a po pozostawione rzeczy nie zgłosił się.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda Pomorski wniósł o jej oddalenie, powołując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2012 r., sygn. akt III SA/Gd 15/12, oddalając skargę przywołał treść art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych oraz utrwalony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego pogląd, że przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego w rozumieniu ww. przepisu jest spełniona, jeżeli opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne.
W ocenie Sądu w toku rozpoznaniu sprawy przez organy ewidencyjne kwestie te wyjaśniono w sposób nie budzący wątpliwości.
Na potwierdzenie ww. tezy Sąd I instancji wskazał, że w maju 2011 r. skarżący zawarli z J.S. ugodę sądową, mocą której zobowiązali się udostępnić powodowi pokój i dostęp do toalety (postanowienie SR w M. z dnia [...] maja 2011 r. w sprawie [...]), przy czym równolegle toczyło się postępowanie o eksmisję J.S. z lokalu, bowiem wyrok w tej sprawie zapadł w dniu [...] czerwca 2011 r. (w sprawie [...]), co może świadczyć o pozorowaniu ugody przez skarżących.
W ocenie Sądu, ww. orzeczenia sądowe świadczą niezbicie, że w dniu 1 czerwca 2011 r. J.S. nadal zamieszkiwał w przedmiotowym lokalu.
Ponadto z wyroku w sprawie [...] Sądu Rejonowego w M. wynika, że sąd przyznał J.S. uprawnienie do uzyskania lokalu socjalnego i nakazał wstrzymanie eksmisji do czasu przedstawienia przez Gminę Miasta M. oferty najmu takiego lokalu.
Zdaniem Sądu, zgromadzone w sprawie dowody zostały wszechstronnie przeanalizowane i rozważone przez organ II instancji, co wynika z uzasadnienia decyzji organu odwoławczego. Tym samym organ ten słusznie uznał, że w sprawie brak jest faktycznych i prawnych podstaw do podjęcia decyzji o wymeldowaniu J.S. z miejsca stałego pobytu.
Zatem za nieuzasadnione – w okolicznościach sprawy – Sąd uznał te zarzuty skargi, które zmierzały do wykazania, że zachodziła potrzeba innej oceny materiału dowodowego sprawy. Zgodnie z art. 80 K.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, korzysta przy tym z prawa swobodnej oceny dowodów i – o ile ocena ta nie nosi cech dowolności, brak jest podstaw do jej kwestionowania w postępowaniu sądowoadministracyjnym.
W ocenie Sądu, wbrew zarzutom podniesionym w skardze, zaskarżonej decyzji nie można skutecznie postawić zarzutu nie wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy, stronniczości i braku oparcia decyzji na ustalonych faktach. Ponadto w postępowaniu o wymeldowanie, którego istotą jest, jak słusznie podkreślił organ odwoławczy, wyjaśnienie czy prowadzona ewidencja odzwierciedla stan istniejący, nie ma znaczenia, czy osoba, odnośnie której toczy się postępowanie o wymeldowywanie partycypuje w kosztach utrzymania lokalu, nawet nie ma znaczenia, czy legitymuje się uprawnieniami do przebywania w lokalu, z którego ewentualnie ma zostać wymeldowana. Ta ostatnia okoliczność może mieć znaczenie jedynie przy zameldowaniu osoby. Stosownie zaś do treści art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, decyzję w sprawie wymeldowania osoby, należy wydać po ustaleniu, że osoba ta opuściła – trwale i dobrowolnie – miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się.
Sąd zauważył, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odniósł się do treści zeznań złożonych przez strony i innych zebranych dowodów, prawidłowo omówił treść mających znaczenie przepisów prawa i ich zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku opartą na przesłankach z art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", złożyli A.S. i L.S., wnosząc o wnoszę o jego zmianę i uchylenie ww. decyzji Wojewody Pomorskiego, ewentualnie o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i zastosowanie w szczególności art. 15 ust 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki nakazujące organowi wydanie decyzji o wymeldowaniu J.S. z pobytu stałego z lokalu nr [...] położonego w M. przy [...], w sytuacji ponad 4 letniego dobrowolnego przeniesienia przez J.S. swojego centrum życiowego do innego lokalu położonego na ul. [...] w M. Ponadto zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.
- – art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), zwanej dalej "p.u.s.a.", w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a., poprzez przyjęcie, że organ Wojewoda Pomorski dokonał pełnego zbadania istnienia przesłanki wyrażonej art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych i stwierdził, że opuszczenie lokalu przez J.S. nie było dobrowolne tym samym uchylił Decyzję Burmistrza Miasta Malborka o wymeldowaniu J.S. z miejsca pobytu stałego w M. przy ul [...];
- – art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez przedstawienie w uzasadnieniu wyroku stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym – w zakresie, w jakim skarżący A. i L.S. wykazali to, iż J.S. opuścił lokal położony w M. przy [...] dobrowolnie i z zamiarem przeniesienia swojego centrum życia do innego miejsca zamieszkania;
- – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., poprzez nieuwzględnienie skargi mimo nieprawidłowego zastosowania przez organ administracyjny art. 15 ust 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, w szczególności w sytuacji prawidłowego ustalenia przez Wojewodę Pomorskiego, że J.S. opuścił z miejsca stałego pobytu lokal przy [...] w M. oraz że okres przekraczał ustawowe trzy miesiące jego nieobecności w tymże lokalu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się, co nakazuje organowi wydanie decyzji o wymeldowaniu takiej osoby z urzędu lub na wniosek.
W piśmie z dnia 23 lipca 2013 r. J.S. poinformował, że obecnie jest jedynym najemcą lokalu mieszkalnego położonego w M. przy ul. [...].
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Stosownie do postanowień art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek nieważności postępowania wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Sprawa ta mogła być zatem rozpoznana przez Naczelny Sąd Administracyjny tylko w granicach zakreślonych w skardze kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ postawione w niej zarzuty nie zawierają usprawiedliwionych podstaw.
W zasadzie wszystkie postawione w skardze kasacyjnej zarzuty zmierzają do zakwestionowania oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jaką sformułował Sąd I instancji, a mianowicie, że opuszczenie lokalu przez J.S. nie było dobrowolne. Zarzuty te dotyczą zatem sfery oceny stanu faktycznego sprawy.
Dla zachowania logicznego porządku wywodu wskazania wymaga, że Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że zaskarżona decyzja zapadła zgodnie z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Ponadto Sąd I instancji prawidłowo wskazał, że ustalenie przesłanki "opuszczenia miejsca pobytu" wymaga od organu administracyjnego dokonania oceny czy to opuszczenie miało charakter trwały i dobrowolny.
Zaprezentowane powyżej stanowisko jest zgodne z ugruntowanym orzecznictwem sądowoadministracyjnym (por. wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2005 r., sygn. akt II OSK 302/05, LEX nr 190969).
Stronie skarżącej kasacyjnie wyjaśnienia wymaga, że z dobrowolnym opuszczeniem lokalu mamy do czynienia wówczas, gdy co prawda osoba została do tego zmuszona, ale następnie nie podjęła przewidzianych prawem środków w celu obrony swoich praw do przebywania w lokalu. Opuszczenie lokalu jest to bowiem nie tylko fizyczne nieprzebywanie, ale i zamiar opuszczenia danego lokalu z jednoczesnym zerwaniem związków z dotychczasowym lokalem i założeniem w nowym ośrodku swoich osobistych i majątkowych interesów. Zamiar ten można określić na podstawie obiektywnych, możliwych do stwierdzenia okoliczności (zob. J. Strzebińczyk, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. prof. dr hab. E. Gniewek, Warszawa 2006, s. 65).
Ponadto o opuszczeniu lokalu, o jakim mowa w art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, można mówić wtedy, gdy dana osoba pomimo usunięcia jej z lokalu wbrew jej woli – przez długi czas nie podejmuje kroków prawnych w celu przywrócenia jej posiadania tego lokalu. Świadczyć to może o opuszczeniu przez nią miejsca stałego pobytu w rozumieniu w rozumieniu ww. wyżej przepisu (por. wyroki NSA: z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt II OSK 133/06; z dnia 21 listopada 2008 r., sygn. akt II OSK 1426/07; z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt II OSK 626/07, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
W niniejszej sprawie w zasadzie bezsporne jest to, że J.S. nie przebywał stale w lokalu przy [...]. J.S. sam przyznał to podczas składanych do protokołu zeznań, jednocześnie wskazując, że uniemożliwiono mu normalną egzystencję w tym lokalu, poprzez odcięcie prądu w pokoju, ograniczenie dostępu do kuchni i łazienki (por. protokół z przesłuchania z dnia 27 października 2010 r.; protokół z oględzin z dnia 24 listopada 2010 r.). Nawet pomimo zawartej pomiędzy stronami ugody sądowej, mocą której skarżący kasacyjnie zobowiązali się do udostępnienia J.S. pokoju i dostępu do toalety, dostęp ten był utrudniony, ponieważ nadal w pokoju nie było prądu i ograniczony był też dostęp do kuchni. Ponadto skarżący wymienili zamki do lokalu.
Wynika z powyższego, że J.S. w trakcie postępowania wskazywał, że dostęp do lokalu był mu utrudniany. Niewątpliwie, z uwagi na ww. okoliczności nie można mówić o dobrowolnym opuszczeniu lokalu przez J.S.
Ponadto J.S. korzystał z przysługujących mu środków prawnych celem umożliwienia mu powrotu do lokalu. W tym celu wystąpił z powództwem do sądu powszechnego, co zakończyło się zawarciem ugody sądowej (postanowienie Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] maja 2011 r. w sprawie [...]). Sąd prawidłowo ocenił, że zawarcie przez skarżących ww. ugody mogło być pozorowane, o czym może świadczyć wyrok z dnia [...] czerwca 2011 r. w sprawie [...] o eksmisję oraz pomimo zawartej ugody – dalsze utrudnianie J.S. dostępu do lokalu przez skarżących kasacyjnie. Nawet pomimo orzeczonej eksmisji sytuacja prawna J.S. nie zmieniła się, ponieważ w wyroku tym (w sprawie [...]) Sąd przyznał J.S. uprawnienie do uzyskania lokalu socjalnego i nakazał wstrzymanie eksmisji do czasu przedstawienia przez Gminę Miasta M. oferty najmu takiego lokalu.
Dlatego w niniejszej sprawie nie można uznać, że opuszczenie lokalu przez J. S. miało charakter trwały, ponieważ ani jego wola, ani podjęte działania prawne nie świadczyły o zamiarze opuszczenia ww. lokalu z jednoczesnym zerwaniem związków z dotychczasowym lokalem. W konsekwencji działań prawnych J.S. prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] lutego 2012 r. w sprawie [...], ustalono, że umowa na podstawie, której skarżący nabyli prawo własności lokalu przy [...] w M. jest nieważna, a w dniu 12 kwietnia 2013 r. Burmistrz Miasta Malborka wniósł o przywrócenie najmu ww. lokalu J.S., następnie w dniu 10 maja 2013 r. zawierając stosowny aneks do umowy najmu z dnia 7 lutego 1994 r. Można więc stwierdzić, że w toku trwającego postępowania J.S. skorzystał w sposób skuteczny ze środków prawnych umożliwiających mu nie tylko faktyczny ale i prawny powrót do ww. lokalu.
A zatem Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że opuszczenie lokalu przez J.S. nie było dobrowolne. Sąd w tym zakresie w ramach swoich kompetencji wynikających z art. 1 § 2 p.u.s.a. i art. 3 § 1 p.p.s.a. dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji.
Ponadto Sąd prawidłowo zastosował art. 141 § 4 p.p.s.a., przedstawiając stan faktyczny sprawy z uwzględnieniem stanowiska skarżących oraz podstawę prawną rozstrzygnięcia i jej wyjaśnienie. Strona wnosząca skargę kasacyjną winna mieć na względzie, że postawienie zarzutu dotyczącego naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. winno być związane nie z oceną jaką dokonał Sąd I instancji, ale czy w ogóle w zaskarżonym wyroku zawarł wszystkie elementy, jakie wynikają z tego przepisu. Za pomocą tego zarzutu nie można kwestionować oceny, jaką sformułował Sąd Administracyjny, ponieważ takie zakwestionowanie winno nastąpić w ramach innych zarzutów, umożliwiających weryfikację oceny, jaką Sąd I instancji sformułował w zaskarżonym wyroku. Właśnie w ramach art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd I instancji miał prawo do przedstawienia swojej oceny sprawy, co jednak nie oznacza, że samo przedstawienie przez Sąd takiej oceny w sposób niezgodny z oczekiwaniami strony skarżącej, uprawniało skarżących kasacyjnie do postawienia skutecznego zarzutu w ramach naruszenia art. 141 § 1 p.p.s.a.
W tych warunkach brak było podstaw do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Poza tym wskazania wymaga, że Sąd I instancji nie zastosował tego przepisu, lecz jako podstawę prawną wyroku zastosował art. 151 p.p.s.a. Z tego względu nie można mówić o naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., skoro wydając zaskarżony wyrok Sąd I instancji takiego przepisu w ogóle nie zastosował.
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.