Uzasadnienie
Wyrokiem z 5 września 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę J.P. (dalej jako "skarżąca") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z [...] kwietnia 2012 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie decyzją z [...] listopada 2011 r. odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym").
W ocenie organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza deportacji strony w okresie okupacji z miejsca stałego zamieszkania do innej miejscowości. Z przesłanych dokumentów (karta osobowa i ankieta biura dowodów osobistych) wynika, że strona w okresie okupacji mieszkała w stałym miejscu zamieszkania w miejscowości Nowa Góra, a pracowała w pobliżu w miejscowości Ostrężnica.
Skarżąca wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy. Podała, że była wywieziona do pracy z miejsca stałego zamieszkania do innej miejscowości, ponieważ jej dom rodzinny znajdował się w miejscowości Nowa Góra - Łany, a po wywiezieniu mieszkała i pracowała "u bauera" w położonej w pobliżu miejscowości Ostrężnica.
Decyzją z [...] kwietnia 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie utrzymał w mocy decyzję z [...] listopada 2011 r.
W uzasadnieniu organ wskazał, że zgromadzone dokumenty potwierdzają, że skarżąca zamieszkiwała w czasie okupacji w miejscowości Nowa Góra - Łany i została skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym K.H. znajdującym się w miejscowości Ostrężnica-Łany. Skarżąca podobnie jak pozostali mieszkańcy miejscowości Łany była zobowiązana do świadczenia pracy w niemieckim urzędzie celnym. Zdaniem organu, w przypadku strony nie został spełniony zawarty w ustawie warunek deportacji do pracy przymusowej. Zdaniem organu, trudno przyjąć, że miejscowość Ostrężnica-Łany, w której pracowała wnioskodawczyni była dla strony obcym miejscem. Wskazuje na to nie tylko odległość dzieląca Nową Górę - Łany od miejsca pracy, lecz również zapisy w ankiecie i karcie osobowej strony. W przedmiotowych dokumentach jako miejsce zamieszkania J.P. przed 1 września 1939 r. i w czasie wojny wskazano miejscowość Nowa Góra - Łany.
Ponadto w zaświadczeniu Parafii Rzymskokatolickiej w Mysianowicach z 25 kwietnia 2004 r. wskazano, że skarżąca mieszkała w czasie wojny w miejscowości Łany nr 180 i pracowała "u bauera w miejscu zamieszkania".
W ocenie organu odwoławczego, wątpliwości budzi twierdzenie wnioskodawczyni, że pozbawiono ją całkowicie kontaktu z bliskimi i że nie mogła opuszczać miejsca pracy. W deklaracji z 3 stycznia 1990 r. skarżąca wskazała, że w gospodarstwie rolnym K.H. pracowała wraz z matką. Ponadto była także zobowiązana do pracy w Urzędzie Celnym trzy razy w tygodniu, a zatem musiała mieć swobodę poruszania się. Z kolei w życiorysie z 9 marca 2000 r. znajdującym się w aktach Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie" skarżąca wskazała: "Od jesieni 1940 r. zmuszona zostałam przez okupanta niemieckiego do pracy w gospodarstwie domowym i rolnym gospodarza niemieckiego w Łanach (koło Nowej Góry)". Także świadkowie w swoich zeznania potwierdzają jedynie, że strona pracowała przymusowo w czasie wojny, a nie że została deportowana do pracy. Wykonywanie pracy w warunkach przymusowych bez faktu deportacji nie stanowi jednak wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.
Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.
Oddalając skargę Sąd I instancji szczegółowo przedstawił podstawy przyznania świadczenia pieniężnego, z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734).
W ocenie Sądu I instancji, organ przeprowadził wnikliwe postępowanie dowodowe, zebrał wyczerpująco materiał dowodowy i w sposób prawidłowy go rozpatrzył i ocenił, zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. Odniósł się także do zarzutów wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ oparł swoje ustalenia na dokumentach, w tym zaświadczeniu z księgi parafialnej Parafii Rzymskokatolickiej w Mysianowicach z 25 kwietnia 2004 r, podpisanym przez ks. proboszcza P.M. Z Karty Osobowej z 14 marca 1951 r. wynika, że skarżąca mieszkała i nadal mieszka w Nowej Górze. Analogiczne dane dotyczące miejsca zamieszkania skarżącej wynikają z przedłożonej w aktach administracyjnych sprawy ankiety skierowanej przez skarżącą do Biura Dowodów Osobistych.
Ponadto organ uwzględnił w swoich ustaleniach deklarację przystąpienia skarżącej do Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Niemiecką z 3 stycznia 1990 r., w której skarżąca wskazała, że jest ofiarą pracy przymusowej, jednak nie zakreśliła punktu 3 ankiety dotyczącego wysiedlenia. W ankiecie wskazała ponadto, że pracowała z matką jako małoletnia oraz, że gospodarstwo matki i ojca zostało "zabrane" przez Niemców i odzyskane po okupacji, a praca którą wykonywała była przymusowa i bezpłatna. Organ zebrał także informacje od świadków, którzy potwierdzili, że skarżąca w okresie okupacji pracowała w urzędzie celnym. Takie oświadczenie złożył S.W. 15 września 2011 r. wskazując, że skarżąca pracowała w czasie okupacji na granicy i widywał jak udawała się do pracy, ponieważ jego dom w Nowej Górze znajdował się ok. 300 m od granicy. Z oświadczenia złożonego tego samego dnia przez C.G. wynika, że skarżąca w czasie okupacji pracowała u K.H., a dodatkowo "prała i sprzątała na granicy".
W ocenie Sądu I instancji, organ prawidłowo ocenił zebrane dokumenty i przyjął, że praca skarżącej nie była wykonywana w warunkach deportacji, ponieważ miejscem zamieszkania skarżącej była miejscowość, w której mieszkała również przed 1 września 1939 r. tj. w Nowa Góra - Łany. Skarżąca pracowała w gospodarstwie razem z matką, a urzędzie celnym pracowali także inni mieszkańcy wsi Nowa Góra - Łany.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca.
W pierwszej kolejności zarzuciła naruszenie przepisów postępowania tj. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a.") w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 86 k.p.a. W ocenie skarżącej, naruszenie powyższych przepisów polegało na braku należytej kontroli zaskarżonej decyzji. Organ nie przeprowadził bowiem kluczowego dowodu i nie przesłuchał skarżącej na okoliczność świadczenia przez nią pracy przymusowej. Zdaniem skarżącej, zebrany materiał dowodowy został oceniany błędnie, bowiem przyjęto, że nie została spełniona przesłanka deportacji. Organ nie wziął ponadto pod uwagę, że miejsce zamieszkania skarżącej znajdowało się na terenie Generalnej Guberni (Nowa Góra), a miejsce pracy przymusowej na terenie wcielonym do III Rzeszy (Ostrężnica). W ocenie Sądu I instancji, okoliczność ta jest istotna z punktu widzenia spełnienia przesłanki deportacji.
Skarżąca zarzuciła ponadto naruszenie przepisów materialnego tj. art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, przez błędne przyjęcie, że z zakresu pojęciowego słowa deportacja wykluczone jest przemieszczanie na niewielką odległość. W ocenie skarżącej, należało ponadto wziąć pod uwagę jej młody wiek podczas okupacji.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie, ewentualnie, w przypadku uwzględnienia tylko zarzutów naruszenia prawa materialnego, uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a. Ponadto wniosła o zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych, a także przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, które nie zostały pokryte w całości ani w części.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 ustawy p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Świadczenie określone w przepisach ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługuje tylko tym osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Spośród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.
Nie ulega więc także wątpliwości, że wysiedlenie do pracy przymusowej stanowi podstawy warunek przyznania przedmiotowego świadczenia. Należy podkreślić, że użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej. Ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych.
Oznacza to, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji, wyrwania z dotychczasowego środowiska i zmuszenia do pracy na rzecz okupanta.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu I instancji, który dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, uznał, że zostały one wydane na skutek prawidłowo przeprowadzonego postępowania i w oparciu o kompletny materiał dowodowy. Brak było przy tym podstaw do przesłuchania skarżącej, skoro akta sprawy, w tym złożone przez skarżącą oświadczenia i dokumenty, w sposób precyzyjny opisywały przebieg jej pracy podczas okupacji. W toku postępowania administracyjnego, jak również w toku postępowania przed Sądem I instancji, skarżąca nie podniosła żadnych argumentów, które uzasadniałyby stwierdzenie, że przesłuchanie jej przez organ było niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy. Tego rodzaju argumentów nie zawiera również skarga kasacyjna, będąc polemiką z prawidłową interpretacją ustaleń faktycznych poczynionych przez organ. Stąd też nie można mówić o naruszeniu art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 86 k.p.a.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie nie można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym oraz w niemieckim urzędzie celnym w pobliżu swojego miejsca zamieszkania. W niniejszej sprawie bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy jest okoliczność, że miejsce zamieszkania skarżącej znajdowało się na terenie Generalnej Guberni (Nowa Góra), a miejsce pracy przymusowej na terenie wcielonym do III Rzeszy (Ostrężnica). Nadal bowiem chodzi o miejsca pozostające ze sobą w bliskiej odległości, a przemieszczenie się skarżącej z Generalnej Guberni na tereny III Rzeszy było tylko konsekwencją zamieszkiwania w pobliżu granicy. Oczywiście niewielka odległość od miejsca zamieszkania nie wyłącza możliwości stwierdzenia, że praca była świadczona w warunkach deportacji.
Natomiast w niniejszej sprawie, pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, których nie sposób kwestionować, skarżąca znajdowała się w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione na nieznane, odległe tereny. Pracowała w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania oraz utrzymywała kontakty z matką. Ponadto, jak wynika z akt administracyjnych, w urzędzie celnym pracowało większość mieszkańców wsi, więc nie można mówić o wyrwaniu skarżącej z dotychczasowego środowiska i pozbawienia jej więzów z rodziną czy znajomymi. Oczywiście kontakt z tymi osobami był utrudniony z uwagi na warunki okupacji, ale jednak skarżąca była świadoma ich losu, co dodatkowo uniemożliwia przyjęcie, że została całkowicie odizolowana i pozbawiona więzi z miejscem zamieszkania.
Wszystkie te okoliczności przemawiają zatem za uznaniem, że nie nastąpiło wywiezienie skarżącej do pracy przymusowej, a więc nie sposób mówić o represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.
Niezasadnym okazał się więc zarzut naruszenia art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Trafnie bowiem Sąd I instancji ocenił, że decyzja organu o odmowie przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia została wydana zgodnie z cytowanym przepisem prawa materialnego. Z uwagi na powyższe rozważania Sąd I instancji zobowiązany był oddalić skargę.
Z powyższych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekał w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Stosownie do § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013, poz. 490) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.
- - ---------------------- 6 3