Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 4 września 2014 r., sygn. akt III SA/Lu 138/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, oddalił skargę S. S. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...], w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.
Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r., Burmistrz Miasta D., na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku A. B., właściciela lokalu nr [...] przy ul. [...] w D., orzekł o wymeldowaniu S. S. z miejsca pobytu stałego pod ww. adresem.
Odwołanie od ww. decyzji wniósł S. S..
Zaskarżoną decyzją Wojewoda [...] utrzymał w mocy ww. decyzję.
W uzasadnieniu organ wskazał, że po śmierci rodziców skarżącego, którzy byli najemcami lokalu, sporny lokal został opróżniony i zdany właścicielowi – Gminie D. przez siostry skarżącego. Następnie Gmina D. sprzedała lokal A. B.. Lokal przekazany nowemu właścicielowi był opróżniony, nie było w nim żadnych rzeczy i przedmiotów należących do osób poprzednio w nim zamieszkujących, co potwierdza sam skarżący w pisemnych wyjaśnieniach. Organ powołał się na treść art. 6 ust. 1 ww. ustawy z 1974 r., zgodnie z którym pobyt stały ma miejsce gdy dana osoba fizycznie zamieszkuje pod oznaczonym adresem i ma wolę stałego w nim przebywania, przy czym oba te elementy muszą występować łącznie. W ocenie organu taka sytuacja w niniejszej sprawie nie ma miejsca. Skarżący przebywa w zakładzie karnym od wielu lat, a w spornym lokalu nie ma żadnych jego rzeczy.
Powyższą decyzję zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie S. S., wskazując, że czynił starania celem wyjaśnienia i uregulowania sprawy ww. lokalu; nie przebywa pod ww. adresem co jest konsekwencją pobytu w zakładzie karnym oraz bez jego zgody i wiedzy usunięto z tego lokalu jego rzeczy.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 4 września 2014 r., sygn. akt III SA/Lu 138/14, oddalając skargę wyjaśnił na czym polega stały pobyt, a mianowicie jako miejsce, w którym osoba ta stale realizuje swoje podstawowe funkcje życiowe, tj. w szczególności mieszka, nocuje, spożywa posiłki, wypoczywa, przechowuje rzeczy niezbędne do codziennego funkcjonowania (odzież, żywność, meble), przyjmuje wizyty członków rodziny lub znajomych, utrzymuje chociażby okazjonalne kontakty z sąsiadami, przyjmuje i nadaje korespondencję (por. wyrok WSA w Warszawie z 22 maja 2005 r., IV SA/Wa 600/05).
Z kolei opuszczenie lokalu związane jest z zerwaniem związków z lokalem dotychczasowym i skoncentrowaniem swych spraw życiowych w innym miejscu. Ponadto wskazał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęto, że przesłanką wymeldowania danej osoby z pobytu stałego jest opuszczenie przez tę osobę dotychczasowego miejsca pobytu z zamiarem nieprzebywania w tym miejscu. Co do zasady opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu powinno być wynikiem dobrowolnej decyzji osoby zameldowanej. Jednakże w pewnych przypadkach wola osoby zameldowanej nie ma wpływu na wydanie decyzji o wymeldowaniu z pobytu stałego. Taka sytuacja wystąpi w przypadku eksmisji, kiedy to wolę opuszczenia miejsca zameldowania zastępuje orzeczenie wydane przez sąd oraz w przypadku skazania tej osoby na karę pozbawienia wolności i wykonywania wobec niej tego orzeczenia (por. wyrok NSA z 21 marca 2014 r., II OSK 2573/12). Opuszczenie lokalu jest bowiem zdarzeniem spowodowanym i zawinionym przez osobę pozbawioną wolności (por. wyroki NSA: z 19 marca 2014 r., II OSK 2556/12; z 11 kwietnia 2013 r., II OSK 2407/11).
W ocenie Sądu, okoliczność, że skarżący nie opuścił dobrowolnie swojego miejsca pobytu, nie stanowiła zatem przeszkody do wydania decyzji o jego wymeldowaniu. Odnośnie trwałości opuszczenia miejsca stałego pobytu, to w tym zakresie nie jest decydujący tylko zamiar osoby zainteresowanej, ponieważ uwzględnieniu podlegają również okoliczności faktyczne, uzasadniające utrzymywanie danych ewidencyjnych w określonym stanie. Długotrwały, wieloletni pobyt w zakładzie karnym, któremu towarzyszą zmiany w sytuacji osobistej osadzonego, a także zmiany w stanie faktycznym związanym np. ze statusem czy nawet istnieniem danego mieszkania, może uzasadniać dokonanie wymeldowania, gdy powrót do miejsca zameldowania w świetle zasad doświadczenia życiowego i przepisów prawa, budzi wątpliwości. W rozpoznawanej sprawie sytuacja osobista skarżącego uległa zasadniczej zmianie.
Skarżący od wielu lat przebywa w Zakładzie Karnym, odbywając karę 10 lat pozbawienia wolności, orzeczoną w 2006 r. Sporny lokal był wynajmowany przez rodziców skarżącego, a po ich śmierci (matka zmarła w 2006 r., a ojciec w 2009 r.) został przez siostry skarżącego opróżniony i zdany właścicielowi – Gminie Dęblin, ponieważ skarżący w tym lokalu już wówczas nie przebywał. Następnie w 2011 r. G. sprzedała lokal A. B.. Nowy właściciel lokalu domagał się wymeldowania skarżącego i nie zezwalał na jego pobyt w tym lokalu. Powrót S. S. do spornego lokalu jest zatem praktycznie niemożliwy, zaś sam zamiar zainteresowanego nie odgrywa w tym zakresie decydującego znaczenia. Jak już wyżej wskazano, zamiar stałego pobytu, o jakim mowa w art. 6 ust. 1 ustawy, nie może być oceniany jedynie w kategoriach subiektywnych pragnień osoby zainteresowanej, ale powinien być weryfikowany przez odniesienie się do zobiektywizowanych czynników.
Sąd wskazał, że od czasu opuszczenia lokalu do chwili wydania decyzji o wymeldowaniu, skarżący ani nie podejmował działań świadczących o utrzymywaniu kontaktu ze spornym lokalem, czy też traktowaniu lokalu jako centrum spraw życiowych, ani też nie zgłaszał roszczeń cywilnoprawnych do lokalu. W szczególności, z akt sprawy nie wynika, by skarżący podejmował działania mające na celu chociaż częściowe pokrywanie opłat związanych z utrzymaniem lokalu, zapewnienie utrzymywania lokalu w niezbędnym porządku, czy stanie technicznym, nawet za pośrednictwem innych osób. Nie ma też dowodów, by podejmował starania o utrzymanie lub uzyskanie tytułu do lokalu, bądź uzewnętrzniał wolę powrotu do lokalu przed wszczęciem postępowania o wymeldowanie.
Ponadto najemcami lokalu byli rodzice skarżącego, a nie skarżący. Co prawda, skarżący podniósł w skardze skierowanej do Sądu, że po śmierci rodziców chciał uregulować sprawy mieszkania. W związku z czym zwrócił się do Sądu Penitencjarnego o udzielenie przerwy w odbywaniu kary. Jednak Sąd ten nie przychylił się do jego wniosku, z uwagi na to, że sprawą mieszkania zajęły się siostry skarżącego. Skarżący podniósł również, że zwracał się do Burmistrza o wyjaśnienie sprawy mieszkania i prosił jedną z sióstr o interwencję u Burmistrza w celu zapewnienia mu możliwości powrotu do spornego lokalu. Skarżący nie przedstawił jednak żadnych dowodów potwierdzających powyższe okoliczności.
Powyższe okoliczności sprawy Sąd uznał jako spełniające przesłanki z art. 15 ust. 2 ww. ustawy z 1974 r.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku opartą na przesłankach z art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", złożył S. S., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie; wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji oraz przyznanie pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia oraz wydatków tytułem sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.
- - art. 1 § 1 i 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. polegające na oddaleniu skargi oraz nieuchyleniu decyzji organów obu instancji, pomimo że nie zebrano i nie rozważono całego materiału dowodowego w niniejszej sprawie, w tym nie wyjaśniono stanu faktycznego sprawy co doprowadziło w konsekwencji do błędnego przeprowadzenia postępowania dowodowego i mylnego ustalenia, że wymeldowanie S. S. było zasadne pomimo braku przesłanki jego dobrowolności;
- - art. 1 § 1 i w zw. z art. 145 § 1 ust. 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. przez błędne ustalenie stanu faktycznego i uznanie za nieistotny tego materiału dowodowego, który wskazywał na przyczyny i okoliczności opuszczenia przez skarżącego przedmiotowego lokalu, orzeczenie w sposób dowolny i nieustalenie woli S. S. zamieszkiwania w spornym lokalu oraz braku przesłanki trwałości tej sytuacji;
- - art. 1 § 1 i 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 2 K.p.a. przez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji w sytuacji gdy decyzja ta wydana została z rażącym naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy, który miał istotny wpływ na jej rozstrzygniecie nie został wyjaśniony.
Ponadto zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.
- - art. 15 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 ustawy z 1974 r. przez błędne przyjęcie, że adres w D. przy ul. [...] nie jest miejscem stałego pobytu odwołującego się S. S.;
- - art. 15 ust. 2 ww. ustawy z 1974 r. przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że pobyt skarżącego w zakładzie karnym, w związku z pozbawieniem jego wolności, jest utożsamiany z opuszczeniem miejsca pobytu stałego w rozumieniu tego przepisu ustawy i skutkuje wymeldowaniem.
Postanowieniem z dnia 20 lutego 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.
Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał takiej kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie za niezasadne uznał zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa procesowego i materialnego.
Niewadliwie podniesiono w skardze kasacyjnej, że ustalenie miejsca zamieszkania charakteryzuje się zbiegiem dwóch elementów, tj. corpus – rzeczywistego miejsca pobytu i animus – zamiaru stałego w nim przebywania. Elementy te wynikają z art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1 ustawy z 1974 r. w związku z art. 25 K.c. Jednak w tej sprawie, co nie jest okolicznością kwestionowaną, nie mamy do czynienia z takim zbiegiem ww. dwóch elementów. Rzeczywiste miejsce pobytu skarżącego nie jest bowiem tożsame z zamiarem stałego w nim przebywania. W okolicznościach tej sprawy chęci skarżącego powrotu do ww. lokalu mają drugorzędne znaczenie. Stąd zaistniał w tej sprawie problem prawny, tj. czy w stosunku do skarżącego zaistniały przesłanki do wymeldowania określone w art. 15 ust. 2 ustawy z 1974 r. Zgodnie z tym przepisem przesłanką wymeldowania jest opuszczenie miejsca pobytu stałego, które, na co zasadnie wskazał Sąd I instancji, zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym powinno być wynikiem dobrowolnej decyzji osoby zameldowanej. W tym zakresie Sąd I instancji wskazał na powyższe elementy. Brak jest więc podstaw do stwierdzenia aby dokonał błędnej wykładni art. 15 ust.
2. Odnośnie zaś kwestii zastosowania ww. przepisów należy mieć na uwadze, że ustalanie istnienia zamiaru przebywania w lokalu co do zasady powinno mieć miejsce w sytuacji typowej, a mianowicie gdy element ten może mieć wpływ na wynik sprawy. Trudno zaś doszukiwać się istnienia takiego elementu w przypadku zapadnięcia wyroku orzekającego o pozbawieniu osoby wolności. Osoba popełniająca przestępstwo powinna mieć świadomość konsekwencji swoich czynów, w tym to, że w wyniku wykonania orzeczonej kary nie będzie przebywała w takim lokalu mieszkalnym, lecz w zakładzie karnym. Musi zatem godzić się na opuszczenie lokalu celem odbycia kary. W trakcie zaś przebywania osoby w zakładzie karnym mogą zmienić się okoliczności prawne i faktyczne dotyczące lokalu mieszkalnego, tak jak w tej sprawie, nastąpiła śmierć rodziców skarżącego – dotychczasowych najemców lokalu. Ponieważ to rodzice skarżącego byli najemcami ww. lokalu to w związku z tą okolicznością skarżący mógł w tym lokalu zlokalizować swoje centrum życiowe. Jednak dotychczasowy właściciel – Gmina D. sprzedała ten lokal, co oznacza, że aktualnie nie należy on do zasobów mieszkaniowych gminy i nie może być przydzielany osobom trzecim na dotychczasowych zasadach, jak miało to miało to miejsce w odniesieniu do rodziców skarżącego. Pojawiły się zatem nowe okoliczności i nie bez znaczenia jest to, że nowy właściciel nie wyraża zgody na powrót skarżącego do lokalu. Sąd I instancji niewadliwie ocenił, że w tej sprawie uwzględnieniu podlega również to, czy możliwy jest powrót skarżącego do ww. lokalu. W takiej sytuacji w wyniku stosownej wykładni art. 15 ust. 2 ustawy z 1974 r. można jedynie podjąć próbę ustalenia na ile osoba odbywająca karę pozbawienia wolności wykazywała aktywność w zakresie tego jaki utrzymuje kontakt z dotychczasowym miejsce zameldowania, ewentualnie jakie kroki prawne podjęła celem ewentualnego powrotu do lokalu. W skardze kasacyjnej nie wykazano aby skarżący starał się o uzyskanie tytułu prawnego do zamieszkiwania w lokalu, w sytuacji gdy jego rodzice – dotychczasowi najemcy lokalu zmarli odpowiednio w 2006 i 2009 roku. W czasie zatem kiedy jeszcze Gmina Miasta D. była właścicielem przedmiotowego lokalu, jak i po 30 lipca 2011 r. kiedy prawo własności do lokalu uzyskał A. B., do czasu złożenia wniosku o wymeldowanie, tj. do dnia 5 lipca 2013 r., skarżący nie uzyskał, żadnego tytułu do tego lokalu, na podstawie którego mógłby w nim przebywać. Ponadto również w inny sposób skarżący nie wykazał aby z przedmiotowym lokalem utrzymywał jakikolwiek kontakt. Takiej okoliczności nie stanowi próba wyjaśnienia i uregulowania sprawy ww. lokalu. Z takiej argumentacji nie wynika aby skarżący składał do właściciela lokalu stosowne pisma celem, jak to określał skarżący, uregulowania sprawy lokalu. Potwierdzone również zostało, że lokal ten został opróżniony przez siostry skarżącego i nie znajdują się w nim żadne rzeczy skarżącego. Okoliczność ta również pozostaje w sprawie bezsporna. Brak jest tym samym podstaw do stwierdzenia, że Sąd I instancji, wydając zaskarżony wyrok, nie uwzględnił wszystkich okoliczności sprawy. Ocena w tym zakresie nie nosi też cech dowolności. Innych dowodów w sprawie nie było, a strona skarżąca nie wykazała aby w tym zakresie istniały inne dowody, które wykazywałyby istnienie owego związku skarżącego z lokalem. Uwzględnione zostało w sprawie to w jaki sposób skarżący opuścił lokal, okoliczności związane z opróżnieniem lokalu z rzeczy skarżącego oraz brak wykazania, że skarżący utrzymywał kontakt z lokalem w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności, a także argumentacji, zgodnie z którą podejmował próbę wyjaśnienia i uregulowania sprawy ww. lokalu. Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 1 § 1 i 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. nie zawierają usprawiedliwionych podstaw. Tym samym brak było też podstaw do zastosowania art. 138 § 2 K.p.a. przez organ odwoławczy, celem wyjaśnienia istotnego zakresu sprawy, co oznacza, że zarzut skargi kasacyjnej i w tym zakresie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. W tych warunkach, Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że długotrwały, wieloletni pobyt w zakładzie karnym, któremu towarzyszą zmiany w sytuacji osobistej osadzonego, a także zmiany w stanie faktycznym związanym, np. ze statusem czy nawet istnieniem danego mieszkania, może uzasadniać dokonanie wymeldowania, gdy powrót do miejsca zameldowania w świetle zasad doświadczenia życiowego i przepisów prawa, budzi wątpliwości. Takie stanowisko jest o tyle uzasadnione, że co do zasady decyzja o wymeldowaniu stwierdza jedynie pewien stan faktyczny. Ma charakter ewidencyjny i służy jedynie aktualizacji oraz doprowadzeniu do zgodności miejsca zamieszkania z miejscem zameldowania. Nie stanowi też prawa do przebywania w lokalu. O tym decydować może tylko posiadanie stosownego tytułu prawnego, na podstawie którego osoba może przebywać w lokalu, jak np. umowa najmu lub prawo własności. W okolicznościach tej sprawy Sąd I instancji niewadliwie uznał, że w stosunku do skarżącego zaistniała przesłanka do wymeldowania, ponieważ nie można było uznać, że ww. lokal jest miejscem stałego pobytu skarżącego. Zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 15 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 ustawy z 1974 r. nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Z tych względów, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjnego orzekł jak w sentencji wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż to wynagrodzenie, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461), pełnomocnik powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie (por. wyrok NSA z 23 lutego 2011 r., I OSK 195/11). Zasadą jest bowiem, że Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga o kosztach postępowania tylko pomiędzy stronami. W pozostałym zakresie stosowne wnioski powinny być kierowane do właściwych w sprawie wojewódzkich sądów administracyjnych.