Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 lipca 2012r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę S. J. (dalej zwanego skarżącym) na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2011r., nr [...], w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.
Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych kontrolowanej sprawy:
Decyzją z dnia [...] października 2011r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej zwany organem) odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia oceniono, że skarżący nie był deportowany do pracy przymusowej, gdyż dostał nakaz pracy w gospodarstwie rolnym w miejscowości położonej w odległości 3 km od miejsca zamieszkania.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podniósł, że odległość między miejscem wykonywania pracy a miejscem zamieszkania wynosiła około 10 km. Uznał jednak, że okoliczność ta nie ma większego znaczenia w niniejszej sprawie, gdyż miał zakaz opuszczania miejsca zakwaterowania i zaczął wykonywać pracę przymusową, mając zaledwie 14 lat.
Decyzją z dnia [...] grudnia 2011r. organ utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję podnosząc, że wykonywanie pracy w warunkach przymusowych bez faktu deportacji nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zdaniem organu, w przypadku skarżącego nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej, gdyż skarżący został skierowany do pracy w miejscowości pobliskiej od domu rodzinnego i utrzymywał kontakt z bliskimi (ojcem i jednym ze świadków). Uznano także, że skarżącego nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, takie jak: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych oraz bariera językowa.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skarżący wskazał, że podczas wykonywania pracy przymusowej miał jedynie sporadyczny kontakt z ojcem (przeważnie z okazji świąt) oraz z jednym ze świadków, który świadczył pracę u brata pracodawcy skarżącego. Podniósł, że obowiązywał go zakaz opuszczania miejsca zakwaterowania i pracy pod groźbą wywiezienia do Niemiec.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Oddalając skargę wniesioną w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w świetle art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej zwanej ustawą o świadczeniu pieniężnym), ustawodawca nie przewidział świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzenie w obozie pracy bądź deportacji. Podkreślił, że kryterium to jest istotne ze względu na realizowany w praktyce powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców Generalnej Guberni bez względu na wiek i stan zdrowia. Podał, że w niniejszej sprawie skarżący domaga się przyznania świadczenia w związku z deportacją do pracy przymusowej, przy czym organ nie kwestionuje, że skarżący spełnił warunek wykonywania pracy przymusowej w okresie co najmniej 6 miesięcy, a jedynie to, że skarżący był deportowany.
W ocenie Sądu I instancji przy definiowaniu terminu "deportacja" należy posługiwać się powszechnym rozumieniem tego pojęcia, które oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). Z powołaniem się na fakty historyczne Sąd I instancji przyjął także, że wywożenie do pracy przymusowej charakteryzowało się wyjątkowo dolegliwą formą, stanowiącą samoistne źródło cierpienia (transport okupanci organizowali w przeludnionych, towarowych wagonach, w których z uwagi na braki żywności, wody, opieki medycznej dochodziło do licznych zgonów) oraz polegało na umieszczaniu wywiezionej ludności w tak odległych, odizolowanych i nieprzyjaznych miejscach, by jej jakikolwiek opór, czy próby ucieczki były niemożliwe.
Sąd I instancji uznał, że z tak rozumianą deportacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, gdyż za taką nie może być uznane poddanie się przez skarżącego zwykłemu, powszechnemu obowiązkowi pracy w ramach niemieckiego urzędu zatrudnienia (Arbeitsamtu). Podkreślono przy tym, że w stosunku do skarżącego nie zachodziła jakaś inna nadzwyczajna sytuacja, która powodowałaby, że został on odizolowany (wyrwany) z dotychczasowego środowiska, przebywając w zupełnie innych, nieprzyjaznych warunkach adekwatnych do warunków pobytu osób rzeczywiście deportowanych. Podano, że z racji bliskości do domu, nie można przyjąć, że skarżący przebywał w zupełnie nieznanym, obcym, wrogim, czy niebezpiecznym środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla skutków deportacji takich jak: odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłyby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia.
Oceniono, że skarżący nie musiał sprostać tej szczególnej represji, którą była deportacja, skutkująca koniecznością dostosowania się do zupełnie nieznanego środowiska i znoszenia świadomości braku realnych perspektyw powrotu do domu. Zauważono, że sam skarżący podał, że sporadycznie odwiedzał go ojciec, co stwarzało realną a nie tylko teoretyczną możliwość kontaktu z bliskimi. Dodano, że przy okazji wykonywania pracy skarżący spotykał się też z innymi polskimi pracownikami, co wyklucza uznanie, że był on całkowicie odizolowany od dotychczasowego środowiska.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Zaskarżając ten wyrok w całości Sądowi I instancji zarzucił naruszenie:
- 1) przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia przez organ prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym;
- 2) prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w szczególności przesłanki deportacji.
Z tych też powodów wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przytoczono fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. akt K 49/07, OTK 2009/11/169) dotyczące wykładni przesłanki deportacji, o której mowa w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Uznano, że skarżący spełnia warunki do przyznania mu świadczenia pieniężnego z tego tytułu, gdyż jako 14-letnie dziecko został wyrwany ze środowiska rodzinnego i w trudnych warunkach, żyjąc w pomieszczeniach dla zwierząt i pracując ponad siły dziecka, zmuszony był funkcjonować przez okres od stycznia 1941r. do stycznia 1945r. Podniesiono, że odległość na jaką skarżący został wywieziony (około 10 km) od rodzinnej miejscowości, pozostaje bez większego wpływu na wynik sprawy, skoro skarżący miał zakaz opuszczania gospodarstwa, w którym świadczył przymusową pracę. Podano, że wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym wyroku, skarżący miał bardzo utrudniony kontakt z rodziną, gdyż ojca widywał tylko raz w roku (a więc jedynie czterokrotnie przez cały okres pracy), a w pozostałym okresie samodzielnie musiał dbać o swoje życie, żywność i ubranie.
Dodano, że przeszkodą w przyznaniu skarżącemu wnioskowanego uprawnienia nie może być także jego okazjonalny kontakt z jednym ze świadków pracujących u innego gospodarza, skoro był on osobą obcą dla skarżącego, a jedynie wspólna była ich sytuacja i narodowość.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. – dalej jako p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek nieważności postępowania, wymieniona w art. 183 § 2 powołanej ustawy, tym samym sprawa ta może być rozpoznana przez Naczelny Sąd Administracyjny w granicach zakreślonych w skardze kasacyjnej, które – zgodnie z art. 176 w zw. z art. 174 powołanej ustawy – tworzą, podnoszone przez strony, zarzuty naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie albo naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach. Sądowi I instancji zarzucono bowiem naruszenie prawa materialnego, to jest art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, przez błędną wykładnię przesłanki deportacji oraz przepisów postępowania, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia przez organ prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zarzuty te nie są jednak zasadne.
Podkreślenia wymaga, że na mocy ustawy z dnia 25 lutego 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, poz. 380 – dalej zwaną ustawą nowelizującą), z dniem 20 kwietnia 2011r. zmianie uległo kryterium geograficzne uwzględniane przy przyznawaniu świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Skutkiem tej nowelizacji rozszerzono katalog represji, o którym mowa w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, o deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej (Sejm RP VI Kadencji, nr druku 3599, dostępny pod adresem www.sejm.gov.pl), nowelizacja ta została wprowadzona w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, w którym uznano, że kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro ustawodawca przy tworzeniu ustawy nowelizującej, mimo odwoływania się do poglądów Trybunału Konstytucyjnego nie zdecydował się na wprowadzenie definicji legalnej terminu "deportacja", za aktualne należy uznać poglądy na temat znaczenia tego terminu ukształtowane w następstwie cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Tym samym, użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym termin "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy zatem z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska.
Istotne jest więc ustalenie nie tylko samej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, ale również gdzie przebywała jej najbliższa rodzina, czy mogła się z nią kontaktować, w jakich warunkach żyła po wywiezieniu do pracy przymusowej, jakiego rodzaju pracę wykonywała, jakie było wobec niej nastawienie nowego otoczenia. Wszystkie te czynniki łącznie, przy uwzględnieniu również wieku osoby wywiezionej, mogą w okolicznościach konkretnej sprawy przesądzić o zaistnieniu przesłanki deportacji w przedstawionym wyżej rozumieniu (pod. wyrok NSA z 3 grudnia 2013r., sygn. akt II OSK 1581/12, Lex nr 1404617). Skoro zaś takie rozumienie pojęcia "deportacja" zawarte zostało także w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przez błędną wykładnię przesłanki deportacji.
Za takim definiowaniem tego terminu zdaje się zresztą opowiadać także skarżący, który w uzasadnieniu skargi kasacyjnej przytoczył fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. dotyczące wykładni przesłanki deportacji, o której mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.
Nietrafny jest także zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia przez organ prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Nie sposób bowiem podzielić poglądu skarżącego, że o jego deportacji świadczy już sam fakt wyrwania go ze środowiska rodzinnego. Pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, skarżący znajdował się jednak w pobliżu miejsca zamieszkania, w znanym polskim środowisku, a więc był w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione w nieznane im, często bardzo odległe tereny i bez pewności co do losów rodziny. Skarżącemu pozwalano spotykać się z ojcem, nawet jeżeli było to jak sam podaje, co najwyżej czterokrotnie podczas całego okresu pracy przymusowej.
Ponadto, skarżący miał sporadyczny kontakt z innym polskim pracownikiem, co dodatkowo przy niewielkiej odległości na jaką został wywieziony względem miejscowości rodzinnej, wyklucza uznanie, że był on całkowicie odizolowany od dotychczasowego środowiska. Okoliczności te przemawiają zaś za uznaniem, że wywiezienie skarżącego do pracy przymusowej nie stanowiło represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Tym samym Sąd I instancji nie miał podstaw do uwzględnienia skargi w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. Wyjaśnić jednocześnie należy, iż Sąd nie orzekł o przyznaniu adwokatowi wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie pełnomocnika za wykonaną pomoc prawną z urzędu należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.