Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 września 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1302/14 po rozpoznaniu skargi P. C. uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy I. z dnia [...] stycznia 2014 r. orzekającą o wymeldowaniu P. C. z miejsca stałego pobytu.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego i prawnego sprawy.
Postępowanie o wymeldowanie zostało wszczęte na wniosek E. C., właścicielki nieruchomości położonej przy ul. [...] w I.. Organ I instancji wydał w dniu [...] stycznia 2014 r. decyzję orzekającą o wymeldowaniu P. C. z miejsca stałego pobytu.
Po rozpatrzeniu odwołania P. C., Wojewoda [...] utrzymał w mocy decyzję Wójta Gminy I., podzielając ustalenia organu administracji, że skarżący dobrowolnie wyprowadził się z lokalu, po uprzednim zabraniu większości rzeczy (meble z salonu, telewizor, piec kominowy, kanapa, stół i krzesła, komoda, zmywarka, mikrofalówka, zestaw głośników, radio, telewizor, agregat prądotwórczy, elementy do rynien i rur spustowych oraz większość wartościowych rzeczy). Miało to miejsce w dniu 15 sierpnia 2013 r., kiedy to skarżący wyszedł z torbą podróżną i nie powrócił. E. C., żona skarżącego wymieniła zamki w drzwiach. Od tego czasu skarżący nie zamieszkuje w tym domu. Organ administracji wskazał, że z informacji Komisariatu Policji [...] w S. wynika, że skarżący od dnia 15 sierpnia 2013 r. nie przebywa w przedmiotowym lokalu oraz, że były tam przeprowadzane interwencje na prośbę obojga byłych małżonków. Z oględzin dokonanych przez organ administracji w dniu 17 grudnia 2013 r. wynikało, że pokój zajmowany przez skarżącego jest zamykany na klucz, są tam meble: łóżko, dwa biurka, fotel, szafa z męskimi ubraniami, puste szuflady pod jednym z biurek, 2 telewizory, kartony na podłodze, odkurzacz i książki. Część ubrań, dokumenty i lekarstwa skarżący zabrał w trakcie oględzin.
Organ administracji wyjaśnił ponadto, że w Sądzie Rejonowym [...] toczy się z powództwa skarżącego postępowanie o przywrócenie naruszonego przez E. C. posiadania przedmiotowej nieruchomości. Trwa również sprawa o eksmisję skarżącego z nieruchomości, jednakże postępowanie zostało zawieszone. Poza tym zostało umorzone postępowanie wywołane wnioskiem skarżącego w związku z niewpuszczeniem go przez byłą żonę do budynku tj. o czyn z art. 191 kk. Postanowienie nie jest prawomocne. Toczy się także przeciwko skarżącemu postępowanie w Sądzie Rejonowym [...] o czyn z art. 207 § 1 kk (sygn. akt III K 33/13.).
Organy obu instancji uznały, że niesporne jest, że skarżący od dnia 15 sierpnia 2013 r. nie zamieszkuje w przedmiotowej nieruchomości, nie nocuje tam ani nie korzysta ze sprzętów, które się tam znajdują. Świadczą o tym wyjaśnienia stron postępowania, ustalenia poczynione przez organ administracji w czasie oględzin oraz informacje przekazane przez Policję i Gminny Zespół Interdyscyplinarny w I.. Oceniając przesłankę dobrowolności i trwałości, niezbędną do wymeldowania, w świetle art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r, nr. 139, poz. 993 ze zm.), organ II instancji uznał, że skarżący skoncentrował swe sprawy życiowe w innymi miejscu, a toczące się z jego wniosku procedury: Niebieskiej Karty oraz o bezprawne niewpuszczenie go do domu zostały umorzone. Poza tym nadal jest prowadzona Niebieska Karta z wniosku byłej żony skarżącego.
Zdaniem organu administracji skarżący zdaje sobie sprawę z tego, że po prawomocnym podziale majątku dorobkowego będzie musiał się wyprowadzić i rozważa możliwość zamieszkania w K. lub K.. Nadto E. C. jest jedyną współwłaścicielką nieruchomości. Nieruchomość ta nie będzie przedmiotem podziału w trakcie postępowania o podział majątku dorobkowego stron. Zdaniem organu administracji, fakt że skarżący w trakcie oględzin zabrał część swoich rzeczy, stoją w sprzeczności z toczącym się postępowaniem sądowym o przywrócenie posiadania. Sprawa ta nie została zakończona i nie może stanowić podstawy do odmowy wymeldowania. Organ odwoławczy wyjaśnił, że w sytuacji gdy sprawa zostanie przez skarżącego wygrana i sąd przywróci mu posiadanie oraz gdy skarżący wróci do budynku będzie to podstawą do powtórnego zameldowania zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności.
P. C. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że nieruchomości nie opuścił dobrowolnie, czego potwierdzeniem jest wyrok sądu uwzględniający powództwo o przywrócenie naruszonego posiadania.
Skarżący zakwestionował ustalenia organu administracji o procedurach Niebieskiej Karty wskazując, że obie z tych procedur zostały zakończone. Odnosząc się do kwestii związanej z zabraniem z warsztatu stolarskiego maszyn i urządzeń wyjaśnił, że uczynił to aby "ratować swoje stanowisko pracy i utrzymania". Przedmioty te uległyby zniszczeniu ponieważ E. C. rozebrała dach nad warsztatem. Podobnie uczyniła z częścią rzeczy skarżącego, które spakowała w worki i wystawiła przed dom.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) dalej: ppsa, uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy I. z dnia [...] stycznia 2014 r. orzekającą o wymeldowaniu P. C. z miejsca stałego pobytu.
Sąd wskazał, że podstawą prawną do wydania zaskarżonej decyzji był art. 15 ust. 2 ustawy z 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Zgodnie z jego treścią organ ma obowiązek z urzędu lub na wniosek strony orzec o wymeldowaniu osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego i nie dopełniła obowiązku wymeldowania. Za pobyt stały uważa się zamieszkiwanie z zamiarem stałego pobytu tj. z wolą koncentracji w danym miejscu swych spraw życiowych. Z kolei opuszczenie lokalu związane jest z zerwaniem związków z lokalem dotychczasowym i skoncentrowaniem swych spraw życiowych w innym miejscu. Pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania (art. 6 ust. 1 cyt. ustawy).
Sąd podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego jest spełniona wtedy, gdy opuszczenie ma charakter trwały i jest dobrowolne. O opuszczeniu miejsca stałego pobytu można mówić tylko wtedy, gdy dana osoba fizyczna nie przebywa w określonym lokalu i ma zamiar opuszczenia tego lokalu na stałe. Rezygnacja z przebywania w lokalu może nastąpić w sposób wyraźny - poprzez złożenie stosownego oświadczenia, ale również w sposób dorozumiany - poprzez zachowanie, które w sposób nie budzący wątpliwości wyraża wolę osoby skoncentrowania swojej aktywności życiowej w innym miejscu. Za równoznaczną z dobrowolnym opuszczeniem lokalu przyjmuje się także sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne.
W sytuacji gdy opuszczenie lokalu mogło nastąpić na skutek stawianych przeszkód w dalszym zamieszkiwaniu, o opuszczeniu lokalu można mówić wówczas, gdy dana osoba nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu.
Oceniając w tym aspekcie zaskarżoną decyzję Sąd uznał, że organ administracji przy jej wydawaniu naruszył przepis prawa materialnego tj. art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i przepisy postępowania tj. art. 7, 77 § 1, 80 i 136 kpa, a w konsekwencji art. 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Zdaniem Sądu naruszenie polegało przede wszystkim na błędnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do wadliwego ustalenia, że skarżący opuścił lokal dobrowolnie, co stanowi naruszenie przepisu prawa materialnego art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności. W ocenie Sądu zebrany materiał dowodowy nie dawał podstaw do ustalenia, że skarżący dobrowolnie opuścił zamieszkiwaną wcześniej nieruchomość ponieważ wbrew twierdzeniom organu z wyjaśnień skarżącego wynikało tylko, że opuścił lokal w dniu 15 sierpnia 2013 r. Organ administracji nie uwzględnił, że już 18 sierpnia 2013 r. gdy skarżący pojawił się na nieruchomości nie został do niej wpuszczony ponieważ jego była żona wymieniła zamki. Reakcją na to było wniesienie przez skarżącego powództwa o przywrócenie naruszonego posiadania. Okolicznościom tym generalnie właścicielka nieruchomości nie zaprzeczała.
W ocenie Sądu wadliwie organ, w tych okolicznościach sprawy uznał, że skoro skarżący po 15 sierpnia 2013 r. nie powrócił do zamieszkiwanego wcześniej budynku, spełniona została przesłanka dobrowolności. Organ z jednej strony podkreślił linię orzeczniczą sądów administracyjnych z której wynika, że przesłanka dobrowolności nie zostaje spełniona gdy zainteresowany podejmie kroki prawne w celu przywrócenia posiadania przy jednoczesnym uznaniu, że skoro sprawa tego rodzaju jest w toku, to nie może ta okoliczność decydować o braku podstaw do wymeldowania. Takie stanowisko organu jest wewnętrznie sprzeczne i nie zasługuje na aprobatę sądu. Także fakt, że skarżący wziął z warsztatu i zajmowanego przez siebie wcześniej pokoju rzeczy i maszyny nie stanowi w tych okolicznościach elementu przesądzającego o spełnieniu przesłanki dobrowolności.
W ocenie Sądu skoro skarżący, poprzez fakty dokonane polegające na wymianie zamków, nie ma na bieżąco dostępu do domu, musi nie tylko gdzieś mieszkać, ale i mieć rzeczy osobiste i rzeczy potrzebne do pracy, bez których nie da się przecież funkcjonować. Podkreślił, że wbrew ustaleniom organu, m.in. z dowodu z oględzin wynikało, iż w zajmowanym przez skarżącego pokoju znajdują się nadal przedmioty codziennego użytku, w tym ubrania i leki - co świadczy o tym, że po stronie skarżącego brak było zamiaru opuszczenia zamieszkiwanego pokoju na stałe tj. z zamiarem skoncentrowania swych spraw życiowych w innym miejscu (organ administracji nie ustalił w jakim).
Sąd podkreślił, że nie zmienia takiej oceny fakt, że prokuratura umorzyła postępowanie o czyn z art. 191 kk, tym bardziej, że orzeczenie nie jest prawomocne. Nie zmienia tego także i to, że policja w trakcie wywiadu środowiskowego ustaliła, że skarżący nie przebywa pod wskazanym adresem zameldowania, ponieważ sam skarżący przyznał, że taki stan ma miejsce - okoliczność ta nie jest kwestionowana. Nieprzebywanie wynika, w ocenie Sądu, z zachowania byłej żony, która własnym działaniem pozbawiła skarżącego dostępu do nieruchomości poprzez wymianę zamków. Poza tym organ nie wziął pod uwagę informacji uzyskanej w drodze wywiadu przeprowadzonego przez Rewir Dzielnicowy w K., z której wynika, że skarżący wbrew wywodom decyzji i zapewnieniom byłej żony, nie przebywa na stałe w K.. Z informacji tej wynika, że bywa tam sezonowo aby wykonać prace polowe, a zimą nie przebywa ponieważ nie ma tam ogrzewania.
W ocenie Sądu okoliczności te wskazywały, że po stronie skarżącego brak było spełniania przesłanki dobrowolności, tym bardziej, że został wydany pozytywny dla skarżącego wyrok w sprawie o przywrócenie posiadania, a okoliczność ta powinna być wzięta przez organ pod uwagę w pierwszej kolejności.
Zdaniem Sądu, organ II instancji bez podstawy prawnej uznał, że działania skarżącego polegające na zabieraniu rzeczy, zakończeniu procedury Niebieskiej Karty, fakt, że właścicielką nieruchomości jest była żona oraz że nieruchomość ta nie wchodzi w skład majątku dorobkowego stron - "pozostają w oczywistej sprzeczności z toczącą się przed sądem powszechnym sprawą o przywrócenie naruszonego posiadania" bowiem wyłącznie sąd powszechny, a nie organ administracji jest uprawniony do oceny czy zaistniały przesłanki do przywrócenia naruszonego posiadania.
Ponadto Sąd wyjaśnił, że bez znaczenia dla oceny przesłanki do wymeldowania jest okoliczność, iż wyłączną właścicielką nieruchomości jest E. C.. W postępowaniu o wymeldowanie organ administracji bada jedynie czy doszło do opuszczenia lokalu, w którym osoba była zameldowana z zamiarem skoncentrowania swych spraw życiowych w innym miejscu i dobrowolność w jego opuszczeniu. Zameldowanie potwierdza jedynie stan faktyczny związany z przebywaniem w określonym miejscu i nie rodzi po stronie uprawnionego żadnych praw rzeczowych do danego lokalu. W tej sprawie skarżącemu, wyrokiem rozwodowym, przyznane zostało jedynie prawo do dalszego zajmowania części domu, które to prawo ustanie w momencie gdy strony dokonają ostatecznego (prawomocnego), podziału majątku dorobkowego. Także zakończenie postępowania karnego z art. 207 § 1 kk (znęcanie się), nie będzie wpływało na rozstrzygnięcie w przedmiocie wymeldowania.
Podsumowując Sąd wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ II instancji kierując się powyższymi wskazaniami i ocenami sądu dokona ponownej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym ustali czy uprawomocnił się wyrok w sprawie [...], którego treść ma kluczowe obecnie znaczenie w sprawie.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego E. C., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, który zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ppsa zarzucił:
- 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do wymeldowania P. C. z pobytu stałego z nieruchomości położonej przy ul. [...] w I.;
- 2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ppsa poprzez uchylenie decyzji Wojewody [...] i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, podczas gdy decyzja ta była prawidłowa, wydana zgodnie z regułami procedury, o których mowa w art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa, oparta na prawidłowo zgromadzonym i ocenionym materiale dowodowym.
Wskazując na powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącej kasacyjnie wniosła o:
- 1. uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie;
- 2. zasądzenie kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa prawnego, wg norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącej podniosła, że organy administracji prawidłowo ustaliły, że P. C. dobrowolnie wyprowadził się z lokalu, co jest podstawową pozytywną przesłanką w postępowaniu o wymeldowanie. Podkreśliła, że strony pozostają w wieloletnim konflikcie, a między nimi toczy się szereg postępowań m.in. o podział majątku. W ocenie skarżącej kasacyjnie zachowanie P. C. wskazuje na celowe "uprzykrzanie" życia byłej żonie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną P. C. wniósł o jej oddalenie.
Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 17 listopada 2016 r. pełnomocnik skarżącej złożyła odpis wyroku Sąd Okręgowego [...] z dnia [...] maja 2015 r., sygn. akt [...] uchylający wyrok Sądu Rejonowego [...], sygn. akt [...] o przywrócenie naruszonego posiadania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie podstawy nieważności wskazane w art. 183 § 2 powyższej ustawy nie zachodzą, zaś granice skargi kasacyjnej zostały wyznaczone przez jej wniosek (uchylenie zaskarżonego wyroku) i podstawy (wskazane naruszenia przepisów prawa). Rozpoznając zatem w tak określonych granicach sprawę Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności, wójt, burmistrz, prezydent miasta wydaje na wniosek strony bądź z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się. Przepis ten określa więc przesłanki, po spełnieniu których właściwy organ gminy (miasta), w tym przypadku Wójt Gminy I., może orzec o wymeldowaniu danej osoby z miejsca pobytu stałego lub czasowego. Ponadto właściwy organ gminy (miasta) musi ustalić, że strona w sposób trwały i dobrowolny opuściła miejsce swojego zamieszkania, opuszczenie to trwało ponad 3 miesiące, a strona nie wymeldowała się.
W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji trafnie zauważył, że skarżący P. C. opuścił lokal w I. w dniu 15 sierpnia 2013 r., jednakże, kiedy powrócił po 3 dniach, 18 sierpnia 2013 r., nie mógł wejść do mieszkania ponieważ była małżonka wymieniła zamki w drzwiach. Ponadto przed wydaniem zaskarżonej decyzji prowadzone było postępowanie z powództwa P. C. przed Sądem Rejonowym [...], sygn. akt [...], które zakończyło się przywróceniem mu naruszonego posiadania. Skarżący konsekwentnie twierdził, że nie opuścił lokalu dobrowolnie ponieważ E. C. wymieniła zamki w drzwiach uniemożliwiając mu wejście do domu. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że zarówno dobrowolność jak i trwałość opuszczenia przez skarżącego spornego lokalu budzi wątpliwości i powinna podlegać ponownej ocenie przez organy administracji.
Argumenty podniesione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej stanowią jedynie polemikę ze stanowiskiem Sądu I instancji, nie podważając jego prawidłowości. Skarżąca kasacyjnie przywołuje bowiem okoliczności mające świadczyć, że skarżący w sposób trwały i dobrowolny opuścił przedmiotowy lokal. Okoliczności te będą mogły stanowić przedmiot oceny przez organy przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przy czym organy te będą również zobowiązane uwzględnić ocenę prawną wyrażoną przez Sąd I instancji, jak również okoliczności wynikające z akt sprawy, które zaistniały już po wydaniu zaskarżonego wyroku. Ze złożonych przez skarżącą dokumentów przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wynika bowiem, że Sąd Okręgowy [...] wyrokiem z dnia [...] maja 2015 r., sygn. akt [...] uchylił wyrok Sądu Rejonowego [...], sygn. akt [...] o przywrócenie naruszonego posiadania.
Z tych przyczyn Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że w sprawie doszło do naruszenia art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności oraz art. 7 i art. 77 § 1 kpa w stopniu uzasadniającym uwzględnienie skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. Zarzuty naruszenia tych przepisów są więc nieuzasadnione.
Na uwzględnienie nie zasługiwał ponadto zarzut naruszenia art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności, z powodu niewłaściwego zastosowania tego przepisu przez Sąd I instancji. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika bowiem, że skarżąca kwestionuje jedynie stanowisko Sądu I instancji, że w przyjętym stanie faktycznym brak było podstaw do zastosowania art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności. Jednocześnie skarżąca kasacyjnie nie podważa interpretacji tego przepisu dokonanej przez Sąd I instancji. Jak już bowiem wyżej wskazano, Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na etapie rozstrzygania sprawy przez organy administracji oraz Sąd I instancji na zastosowanie art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności.
Z tych względów i na podstawie art. 184 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.