Uzasadnienie
II OSK 3062 / 12
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 września 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił skargę J. M. M. na decyzję Podlaskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Białymstoku z dnia [...] kwietnia 2012 r. utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] marca 2012 r. w przedmiocie choroby zawodowej.
W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, iż decyzją z dnia [...] marca 2012 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Białymstoku nie stwierdził u J. M. M. choroby zawodowej układu wzrokowego, wywołanej zawodowymi czynnikami fizycznymi i chemicznymi, wymienionej w poz. 14 wykazu chorób zawodowych, określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294 ze zm.- zwanego dalej rozporządzeniem).
Organ wyjaśnił, iż powyższa decyzja została podjęta na podstawie orzeczenia lekarskiego Przychodni Chorób Zawodowych Podlaskiego Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Białymstoku z dnia 19 sierpnia 2010 r. oraz po uwzględnieniu dokumentacji zgromadzonej w sprawie, w tym oceny narażenia zawodowego. Z ww. opinii wynika, że "na podstawie zgromadzonych danych o charakterze i warunkach pracy zawodowej skarżącego oraz przede wszystkim oceny dynamiki procesu chorobowego nie ma podstaw do uznania, że choroba narządu wzroku pod postacią zaćmy powstała w wyniku szkodliwych warunków pracy na stanowisku adiunkta w Instytucie Chemii [...]". Podobnie Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu (po powtórnym badaniu przeprowadzonym na wniosek skarżącego) w orzeczeniu lekarskim z dnia 16 lutego 2012 r. orzekł o braku podstaw do rozpoznania u skarżącego choroby zawodowej układu wzrokowego, wywołanej zawodowymi czynnikami fizycznymi lub chemicznymi. "Zarówno początek schorzenia (objawy ze strony narządu wzroku wystąpiły kilka lat po rozpoczęciu pracy na stanowisku adiunkta Instytutu Chemii [...]), jak i jego przebieg (wystąpienie zaćmy dojrzałej oka lewego u ponad 50-letniego mężczyzny i stwierdzenie 10 lat po zaprzestaniu pracy zawodowej dobrze udokumentowanych objawów początkowej zaćmy starczej w oku prawym w postaci zaćmy korowej) przemawiają z wysokim prawdopodobieństwem za pozazawodową etiologią zaćmy." Postawione rozpoznanie przez uprawnione jednostki medyczne jest wiążące w swojej treści dla organu.
W toku postępowania zostało wydanych osiem orzeczeń lekarskich i w żadnym z nich nie rozpoznano u strony choroby układu wzrokowego wywołanej zawodowymi czynnikami fizycznymi lub chemicznymi. Wszystkie te opinie nie rozpoznają choroby zawodowej wymienionej w poz. 14 wykazu chorób zawodowych.
Nadto, organ odniósł się do zaleceń zawartych w wydanych w sprawie wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 22 czerwca 2006 r. (sygn. akt II SA/Bk 142/06) i z dnia 5 listopada 2009 r. (sygn. akt II SA/Bk 424/09). Realizując zalecenia pierwszego wyroku, skarżący został przesłuchany w dniu 13 grudnia 2006 r. W protokole przesłuchania odniesiono się do okresu całego zatrudnienia w warunkach szkodliwych. Organ wystąpił również do Centralnego Instytutu Ochrony Pracy w Warszawie, który w piśmie z dnia 18 stycznia 2007 r. stwierdził, że opis stosowanych urządzeń, czasu i sposobu ich obsługi, okres narażenia wskazuje na wysokie prawdopodobieństwo przekroczeń najwyższego dopuszczalnego natężenia promieniowania ultrafioletowego, a tym samym promieniowanie to mogło spowodować skutki szkodliwe dla zdrowia i być bezpośrednią przyczyną zaćmy u skarżącego. W dniu 5 grudnia 2008 r. na wniosek skarżącego organ przeprowadził kolejny dowód z przesłuchania strony, sporządzając protokół. Nowe dowody zostały przesłane do Instytutu celem ich uwzględnienia i wykorzystania w prowadzonym postępowaniu diagnostyczno- orzeczniczym.
W związku z drugim z ww. wyroków, organ wystąpił o informację na temat narażenia na promieniowanie ultrafioletowe, podczerwone, elektromagnetyczne, jonizujące podczas obsługi aparatury badawczej, która była używana w okresie zatrudnienia skarżącego oraz wpływu tego narażenia na możliwość wywołania choroby zawodowej narządu wzroku u pacjenta do Konsultanta Krajowego w Dziedzinie Medycyny Pracy, Podlaskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego i Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi. Żaden jednak z ww. podmiotów nie podjął się zajęcia stanowiska w sprawie.
W dniu 4 marca 2010 r. organ ponownie przeprowadził dochodzenie epidemiologiczne w środowisku pracy skarżącego w wyniku, którego ustalił, że strona pracowała ze źródłami promieniowania ultrafioletowego i była eksponowana na jego oddziaływanie w okresie zatrudnienia w stopniu zagrażającym zdrowiu.
W orzeczeniu lekarskim z dnia 19 sierpnia 2010 r. wydanym przez Przychodnię Chorób Zawodowych Podlaskiego Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Białymstoku stwierdzono brak podstaw do rozpoznania u strony choroby zawodowej narządu wzroku. Również w wydanym w trybie odwoławczym orzeczeniu lekarskim z dnia 16 lutego 2012 r. Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu stwierdził braku podstaw do rozpoznania u skarżącego choroby zawodowej układu wzrokowego, wywołanej zawodowymi czynnikami fizycznymi lub chemicznymi. W orzeczeniach tych wyjaśniono przyczyny centralnych zmian zwyrodnieniowych siatkówki oka prawego.
Odnośnie faktu, iż skarżącemu był wypłacony dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, co oznaczało, iż wykonywał on prace w warunkach szkodliwych oraz że wartości dopuszczalne czynników szkodliwych zostały przekroczone, organ stwierdził, iż podczas pracy nie były dokonywane żadne pomiary. Skoro w ocenie ekspertów, wielkość ekspozycji zawodowej w przebiegu zatrudnienia nie dawała podstaw do przyjęcia takiego stanowisko, to trudno dać wiarę, iż pracodawca przyjmował wówczas inne stanowisko.
Odwołanie od powyższej decyzji złożył J. M. M., zarzucając wydanie jej z rażącym naruszeniem interesu Rzeczypospolitej Polski, z podaniem fałszywych podstaw, a przede wszystkim oparcie jej na "łgarstwie" zawartym w orzeczeniach lekarskich. Ponadto skarżący wniósł o wydanie decyzji administracyjnej stwierdzającej zaćmę i zwyrodnienie siatkówki pochodzenia zawodowego.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. Podlaski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Białymstoku utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Jak podkreślił organ, w sprawie zarówno jednostki orzecznicze I, jak i II stopnia wydawały orzeczenia o braku podstaw do rozpoznana choroby zawodowej. Nadto organ zaznaczył, że dla uniknięcia zarzutu stronniczości uznano, iż orzeczenie ostateczne powinna wydać inna jednostka orzecznicza II stopnia. Z tych też przyczyn całość dokumentacji przesłano do Przychodni Chorób Zawodowych Podlaskiego Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Białymstoku, a następnie do Przychodni Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu. Treścią wydanych przez te jednostki orzeczeń organ administracyjny pozostawał związany.
Jeśli chodzi o rozpoznanie centralnego zwyrodnienia siatkówki oka prawego, to stwierdzono, iż występuje ono jedynie w orzeczeniu wydanym przez Poradnię Chorób Zawodowych Specjalistycznego Przemysłowego Zespołu Opieki Zdrowotnej w Białymstoku z dnia 29 czerwca 1989 r. Powyższego rozpoznania nie potwierdza jednak m.in. badanie konsultacyjne przeprowadzone przez konsultanta krajowego ds. okulistyki, który w opinii z dnia 19 października 1998 r. stwierdza początkową zaćmę korową w oku prawym jako starczą, w oku lewym intensywne przymglenie rogówki jako powikłanie po wszczepieniu soczewki przedniokomorowej w oczach z jaskrą. Bezsprzecznie u skarżącego rozpoznano zaćmę w oku prawym starczą, natomiast w oku lewym dojrzałą. Z powodu braku dokumentacji z początkowego stadium zaćmy w oku lewym nie można postawić rozpoznania jako popromiennej. W żadnym z orzeczeń lekarskich nie stwierdzono etiologii zawodowej rozpoznanego schorzenia.
Przychodnia Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu w ostatnim orzeczeniu również zaznaczyła, iż przebieg schorzenia u skarżącego przemawia z wysokim prawdopodobieństwem za pozazawodową etiologią zaćmy.
Skargę na powyższą decyzję złożył J. M. M., powtarzając w niej zarzuty zgłaszane w postępowaniu administracyjnym.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.
Rozpoznając powyższą skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku uznał, iż nie zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd podkreślił swoje związanie zapadłymi uprzednio w sprawie wyrokami (z dnia 22 czerwca 2006 r. sygn. akt II SA/Bk 142/06 i z dnia 5 listopada 2009 r. sygn. akt II SA/Bk 424/09) oraz sformułowane w nich zalecenia (art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.- zwanej dalej P.p.s.a.). Sąd pierwszej instancji uznał, iż organy obu instancji zastosowały się do nich, co znalazło swój wyraz w uzasadnieniu skarżonych decyzji. W ramach prowadzonego postępowania, organ w dniu 4 marca 2010 r. ponownie przeprowadził dochodzenie epidemiologiczne w środowisku pracy skarżącego, ustosunkowując się w nim również, zgodnie z zaleceniami Sądu, do opinii Centralnego Instytutu Ochrony Pracy w Warszawie z dnia 18 stycznia 2007 r. Powyższe dochodzenie epidemiologiczne wraz ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym oraz wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 5 listopada 2009 r. zostały przesłane jednostkom orzekającym w niniejszej sprawie.
W oparciu o powyższe postępowanie, Przychodnia Chorób Zawodowych Podlaskiego Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Białymstoku w dniu 19 sierpnia 2010 r. wydała orzeczenie lekarskie o braku podstaw do rozpoznania u skarżącego choroby zawodowej narządu wzroku. Podobnie Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu, po powtórnym badaniu skarżącego przeprowadzonym na jego wniosek, w orzeczeniu lekarskim z dnia 16 lutego 2012 r. ponownie stwierdził brak podstaw do rozpoznania u skarżącego choroby zawodowej układu wzrokowego, wywołanej zawodowymi czynnikami fizycznymi lub chemicznymi. W prowadzonym postępowaniu jednostki orzekające odniosły się i wyjaśniły problem centralnych zmian zwyrodnieniowych siatkówki oka prawego. Uwzględniły ponadto informacje zawarte w piśmie Centralnego Instytutu ochrony Pracy z dnia 18 stycznia 2007 r., czemu swój wyraz dały w uzasadnieniu wydanych orzeczeń.
Organy obu instancji ustosunkowały się również do poglądu Sądu dotyczącego nieuwzględnienia przy wydawaniu rozstrzygnięcia faktu wypłacania skarżącemu przez pracodawcę dodatku za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, szczegółowo przedstawiając swoje stanowisko w uzasadnieniu podjętych rozstrzygnięć. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie pogląd organów, iż fakt wypłacania przez pracodawcę dodatku za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia nie przesądza o uznaniu danego schorzenia za chorobę zawodową uznać należy za prawidłowy. Jak wskazał bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 27 września 2011 r. akt II SA/Bk 296/11 (wydanym w sprawie skarżącego, a dotyczącym choroby zawodowej nowotworu złośliwego skóry wywołanego promieniowaniem jonizującym) "istotne jest (...) ustalenie związku przyczynowego pomiędzy powstaniem takiego schorzenia a oddziaływaniem czynników szkodliwych w środowisku pracy lub sposobem wykonywania".
W tym stanie rzeczy Sąd pierwszej instancji uznał, iż postępowanie wyjaśniające w sprawie choroby zawodowej zostało przeprowadzone zgodnie z procedurą określoną w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych. Wskazując na § 1 i § 10 ust. 1 tego rozporządzenia, Sąd podkreślił, że w przypadku skarżącego zarówno jednostki orzecznicze I, jak i II stopnia wydały orzeczenia o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej. Nie został, zatem spełniony pierwszy z warunków, tj. nie rozpoznano schorzeń układu wzrokowego wywołanego czynnikami fizycznymi lub chemicznymi. W konsekwencji decyzja o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącego choroby zawodowej odpowiada prawu.
Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz art. 107 K.p.a.
Z przedstawionych wyżej przyczyn na podstawie art. 151 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył J. M. M., zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie:
- 1. prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2351 Kodeksu pracy poprzez nietrafne przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie nie można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że choroba zawodowa spowodowana była działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym",
- 2. przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi poprzez naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., przejawiające się tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka przewidzianego w ustawie, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy był niewystarczający i budzący wątpliwości, które przy uzupełnieniu materiału dowodowego mogły przechylić szalę na korzyść skarżącego. Sąd przyjął uzasadnienie organu oparte głównie o materiał dowodowy świadczący na niekorzyść skarżącego.
Wskazując na powyższe zarzuty kasacji, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie reformatoryjne w trybie art. 188 P.p.s.a., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.
W uzasadnieniu kasacji, wskazując na pisma Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie, Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Białymstoku z dnia 3 kwietnia 2003 r., z dnia 28 września 2001 r. i z dnia 19 grudnia 2000 r., skarżący uznał, że dowody te wskazują na wysokie prawdopodobieństwo przekroczeń oddziaływania promieniowania ultrafioletowego i podczerwieni (emitowanych w wysokich natężeniach przez lampy kwarcowe), które mogło spowodować skutki dla jego zdrowia i być bezpośrednią przyczyną powstania u niego zaćmy i zwyrodnienia siatkówki. Nie bez znaczenia pozostawał również fakt otrzymywania przez skarżącego dodatku za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Nadto skarżący zarzucił, iż w sprawie nie przeprowadzono istotnych pomiarów natężenia promieniowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. Stwierdzić należy, że nie zaistniała podstawa nieważności postępowania wskazywana przez skarżącego w piśmie procesowym skierowanym do Naczelnego Sądu Administracyjnego po wniesieniu kasacji, a oparta na dyspozycji art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a. Przyczynę nieważności postępowania skarżący upatrywał w fakcie, iż uczestniczący w składzie Sądu pierwszej instancji sędzia Stanisław Prutis, tak jak i skarżący byli pracownikami tego samego Uniwersytetu. Stwierdzić należy, iż przyczyny wyłączenia sędziego zostały w art. 18 P.p.s.a. określone enumeratywnie. Nie mieszczą się w tych przyczynach okoliczności wskazywane przez skarżącego.
Natomiast wyłączenie sędziego z przyczyn przewidzianych w art. 19 P.p.s.a. następuje tylko na jego żądanie lub na wniosek strony. Skarżący nie składał wniosku o wyłączenie sędziego Stanisława Prutisa, z wnioskiem takim nie występował również sędzia Stanisław Prutis. W tej sytuacji Sąd nie miał kompetencji do wnikania i badania z urzędu osobistych związków sędziego Stanisława Prutisa ze stronami sporu sądowego, mogących ewentualnie uprawdopodobnić wątpliwości, co do jego bezstronności w sprawie.
Wobec braku przesłanek nieważności postępowania, o których mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. analizę zarzutów ograniczono do podstaw kasacji wymienionych w skardze. Stwierdzić trzeba, iż w okolicznościach niniejszej sprawy przyczynę odmowy uznania, iż rozpoznane u skarżącego schorzenie stanowi chorobę zawodową, był brak rozpoznania jej zawodowej etiologii przez uprawnioną jednostkę medyczną. Zgodnie z art. 2351 Kodeksu pracy "za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonania pracy, zwanych <>". Pojęcie "choroby zawodowej" jest więc pojęciem prawnym, posiadającym ustawową definicję, a do jej stwierdzenia koniecznym jest wystąpienie dwóch pozostających ze sobą w związku przyczynowym przesłanek, tj. aby:
- 1. choroba wymieniona w wykazie chorób zawodowych była rozpoznana przez upoważnioną do tego placówkę służby zdrowia,
- 2. choroba spowodowana została działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy.
Ponieważ w toku postępowania zostało wykluczone spełnienie przesłanki pierwszej, stąd też bez wpływu na wynik sprawy pozostawała argumentacja kasacji odnoszącą się do prawdopodobieństwa przekroczeń oddziaływania promieniowania ultrafioletowego i podczerwieni w miejscu pracy. Zaznaczyć przy tym wyraźnie trzeba, iż fakt wykonywania pracy przez skarżącego w warunkach narażenia zawodowego nie był kwestionowany w sprawie ani przez Sąd pierwszej instancji, ani przez organy inspekcji sanitarnej. Ustalony jednak brak zawodowej etiologii (pochodzenia) choroby wykluczał możliwość jej stwierdzenia. Z tych też przyczyn za trafne należy również uznać twierdzenie Sądu sformułowane na tle argumentacji skarżącego o dodatku za pracę w warunkach szkodliwych, iż pozostaje ona bez znaczenia dla sprawy, skoro schorzenie to nie zostało zakwalifikowane przez uprawnione do tego jednostki medyczne jako choroba zawodowa.
Z tych samych przyczyn bez znaczenia dla prawidłowości kontrolowanego w sprawie wyroku pozostawała argumentacja kasacji odnośnie braku przeprowadzenia istotnych dla sprawy pomiarów natężenia promieniowania.
Odnośnie z kolei oceny braku spełnienia przesłanki pierwszej, stwierdzić trzeba, iż autor kasacji nie podjął żadnej polemiki w zakresie tego ustalenia. Nie wskazał, bowiem na żadne okoliczności, które pozwalałyby na poddanie w wątpliwość prawidłowość oceny wydanych w sprawie orzeczeń lekarskich jako środka dowodowego (opinii biegłego). Skoro obowiązkiem organu inspekcji sanitarnej jest kontrolowanie, czy wydane orzeczenie lekarskie, stanowiące podstawę wydania decyzji, a będące środkiem dowodowym, wyjaśniło istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, wymagające wiadomości specjalnych i czy orzeczenie to jest rzeczowe i przekonywająco uzasadnione, to zadaniem autora kasacji kwestionującego tę ocenę było wskazanie na konkretne okoliczności sprawy, które nie zostały przez organ wyjaśnione, bądź zostały wyjaśnione w sposób niezrozumiały lub pozostają w sprzeczności z innymi przeprowadzonymi dowodami.
Wiarygodność wydanych w sprawie orzeczeń lekarskich uprawnionych placówek medycznych nie została skutecznie podważona. Uniemożliwiało to kwalifikację stwierdzonej u skarżącego choroby jako zawodowej, a więc wywołanej zawodowymi czynnikami fizycznymi i chemicznymi.
Z przyczyn powyższych bezzasadny okazał się być zarzut naruszenia art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i art. 80 K.p.a., jak również zarzut naruszenia art. 2351 Kodeksu pracy.
Mając powyższe okoliczności na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił wniesioną kasację.