Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 19 kwietnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 3219/17, oddalił skargę I. M., obywatela Ukrainy, na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z [...] września 2017 r., którą - po rozpatrzeniu odwołania skarżącego - utrzymano w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2017 r. o odmowie udzielenia skarżącemu zezwolenia na pobyt stały. Wyrok ten został wydany w następujących istotnych okolicznościach sprawy.
Skarżący 2 grudnia 2016 r. złożył wniosek o zezwolenie na pobyt stały, powołując się na to, że jego dziadek i pradziadek byli narodowości polskiej. Do wniosku dołączył odpis swojego aktu urodzenia z tłumaczeniem oraz – także z tłumaczeniem - poświadczone notarialnie za zgodność z oryginałem przez notariusza w W. w dniu 11 sierpnia 2016 r. kopie aktów urodzenia, wystawionych odpowiednio [...] marca 1950 r. i [...] lutego 1954 r. w S., jego ojca I. oraz dziadka D., w których wskazano, że dziadek skarżącego D. i pradziadek skarżącego W. byli narodowości polskiej.
Ponadto do wniosku dołączył oryginał odpisu z tłumaczeniem orzeczenia [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r., z którego wynika, że Sąd ten na wniosek skarżącego oraz jego ojca I., na podstawie wskazanych wcześniej aktów urodzenia, ustalił, że obaj są narodowości polskiej. W końcu skarżący do wniosku dołączył także wyciąg z państwowego (ukraińskiego) rejestru akt stanu cywilnego z 25 listopada 2016 r. z tłumaczeniem, dotyczącego skarżącego, z którego wynika, że na podstawie wskazanego orzeczenia [...] Sądu Rejonowego do rejestru wprowadzono zmianę polegającą na stwierdzeniu, że ojciec skarżącego był narodowości polskiej.
Wojewoda [...], rozpoznając ten wniosek, decyzją z [...] maja 2017 r., powołując się m.in. na art. 195 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 ustawy o cudzoziemcach oraz art. 5 ust. 1 i art. 6 ustawy o repatriacji, odmówił udzielenia skarżącemu zezwolenia na pobyt stały. Jak wynika z uzasadnienia decyzji organ uznał, że skarżący wykazał posiadanie związku z polskością, ale nie wykazał, aby co najmniej jedno z rodziców lub dziadków skarżącego albo dwoje jego pradziadków było narodowości polskiej. W ocenie organu administracji z art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o repatriacji wynika, że podstawą stwierdzenia polskiego pochodzenia przodków cudzoziemca ubiegającego się o zezwolenie na pobyt stały na podstawie art. 195 ust. 1 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach mogą być jedynie dokumenty wydane przez polskie władze państwowe lub kościelne lub przez władze byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zdaniem organu skarżący takich dokumentów nie przedłożył. Ponadto organ stwierdził, że skarżący nie przedstawił oryginałów dokumentów potwierdzających polskie pochodzenie jego przodków.
Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców decyzją z [...] września 2017 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...]. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, co do tego, że skarżący nie wykazał, aby jego przodkowie byli narodowości polskiej. Uznał, że akty urodzenia ojca i dziadka skarżącego powinny być przedłożone w oryginałach. Wskazał, szeroko to motywując, że notarialne poświadczenie zgodności kopii z oryginałem, nie nadaje kopii mocy oryginału lub dokumentu urzędowego. Zwrócił uwagę na to, że na przedłożonych kopiach tych dokumentów widnieją odręczne dopiski oraz że odręcznie napisane nazwiska są pogrubione.
W ocenie organu odwoławczego nie pozwala to na jednoznaczne wykluczenie ingerencji w pierwotną treść dokumentów. Dalej organ odwoławczy podkreślił, że organy administracji, szczególnie w sprawach legalizacji pobytu cudzoziemców w Polsce, powinny opierać się na oryginałach dokumentów i wskazał, że w podobnych sprawach ujawniono posługiwanie się sfałszowanymi dokumentami, przy czym zaznaczono, że skarżącemu nie zarzuca się sfałszowania dokumentów. Ponadto organ odwoławczy odniósł się do wyjaśnień skarżącego dotyczących przyczyny nieprzedłożenia oryginałów aktów urodzenia jego ojca i dziadka, polegającej na tym, że zostały one złożone do sprawy, w której wydano orzeczenie [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r. i są one "nie do odzyskania", uznając ją za wiarygodną. Organ odwoławczy w związku z tym stwierdził, że skarżący posiadał oryginały tych dokumentów i powinien był wówczas wystąpić o zezwolenie na pobyt stały, jednakże wybrał inny sposób postępowania, to znaczy oryginały dokumentów złożył w sądzie ukraińskim.
Organ odwoławczy uznał też, że orzeczenie [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r. i w konsekwencji wyciąg z państwowego rejestru akt stanu cywilnego z 25 listopada 2016 r. nie mogą stanowić podstawy uznania, że skarżący ma pochodzenie polskie. W tym zakresie przedstawił argumentację, która sprowadza się do stanowiska, że brak jest podstaw do uznania tego orzeczenia na podstawie art. 1145 k.p.c., przede wszystkim z tego powodu, że ustala się nim narodowość, co w polskim porządku prawnym nie jest możliwe. W ocenie organu odwoławczego powoduje to także to, że nie można uznać za wiążący wpis w ukraińskim akcie stanu cywilnego dokonany na podstawie wskazanego orzeczenia sądu ukraińskiego.
Ponadto w odniesieniu do możliwości oparcia rozstrzygnięcia sprawy na wskazanym orzeczeniu sądu ukraińskiego organ odwoławczy wywiódł, opierając się na art. 52 ust. 5 Konstytucji RP i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego tego przepisu, że tryb stwierdzania polskiego pochodzenia musi być uregulowany polską ustawą, zaś orzeczenie to zostało wydane na podstawie ustawy ukraińskiej.
Organ odwoławczy uznał też, że brak oryginałów dokumentów źródłowych uniemożliwia weryfikację treści współczesnych dokumentów ukraińskich, czyli orzeczenia [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r. i wyciągu z państwowego rejestru akt stanu cywilnego z 25 listopada 2016 r.
Sąd pierwszej instancji zaakceptował stanowisko organów administracji. Przyjął, powołując się na art. 76a § 2 i 4 k.p.a., że z uwagi na odręczne dopiski na kopiach aktów urodzenia ojca i dziadka skarżącego organy administracji były uprawnione do żądania przedstawienia oryginałów tych dokumentów. Stwierdził, że notarialne poświadczenie zgodności tych kopii z oryginałami nie zwiększało ich mocy dowodowej. Podzielił stanowisko organów administracji co do znaczenia w sprawie orzeczenia sądu ukraińskiego i zmiany w akcie urodzenia skarżącego, dokonanej na podstawie tego orzeczenia, stwierdzając, że organy administracji nie były związane tym orzeczeniem i dokonaną na jego podstawie zmianą w akcie urodzenia.
W skardze kasacyjnej, zaskarżając wyrok Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucono naruszenie prawa materialnego oraz przepisów postępowania.
W ramach podstaw kasacyjnych dotyczących naruszenia prawa materialnego zarzucono naruszenie:
- - art. 195 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 oraz art. 197 ust. 2 ustawy o cudzoziemcach przez niewłaściwe zastosowanie polegające na odmowie udzielenia skarżącemu zezwolenia na pobyt stały,
- - art. 6 w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy o repatriacji przez błędne uznanie, że załączone do akt dokumenty nie stanowią dowodów potwierdzających polskie pochodzenie przodków skarżącego,
Natomiast w zakresie podstaw kasacyjnych dotyczących przepisów postępowania zarzucono naruszenie:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez uznanie, że zgromadzony materiał dowodowy nie świadczy o polskim pochodzeniu skarżącego,
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 k.p.a. przez nieuznanie faktów stwierdzonych w wyciągu z państwowego rejestru akt stanu cywilnego z 25 listopada 2016 r. oraz orzeczenia [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r., dotyczących narodowości przodków skarżącego,
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. przez niewyjaśnienie przez Sąd pierwszej instancji przesłanek odmowy mocy dowodowej wyciągu z państwowego rejestru akt stanu cywilnego z 25 listopada 2016 r. oraz orzeczenia [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r., co do faktów stwierdzających polską narodowość przodków skarżącego.
Uzasadniając skargę kasacyjną podniesiono, że w art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o repatriacji wymienione są rodzaje środków dowodowych, mogących potwierdzać polskie pochodzenie, oraz że katalog tych dowodów nie jest zamknięty. W związku z tym stwierdzono, że potwierdzeniem polskiego pochodzenia mogą być inne dowody niż wymienione w powołanym przepisie, w tym dowody pośrednie. Podkreślono, że nieuprawnione jest stwierdzenie, iż brak dokumentów źródłowych, w oparciu o które został wydany dokument sporządzony przez państwo obce, uniemożliwia uwzględnienie okoliczności z niego wynikających.
Ponadto, w ocenie skarżącego, organ administracji nie może dowolnie odrzucić, bez przeprowadzenia przeciwdowodu, istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie państwa obcego. Zdaniem skarżącego w prowadzonym postępowaniu nie ujawniły się żadne okoliczności, w świetle których można by kwestionować prawdziwość ukraińskich dokumentów. W szczególności według skarżącego dopiski na aktach urodzenia jego ojca i dziadka nie mają istotnego znaczenia dla oceny prawdziwości tych aktów, gdyż nie ingerują one w daty, imiona lub nazwiska. Skarżący twierdził też, że wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji nie przedstawił tylko współczesnych dokumentów na potwierdzenie polskiego pochodzenia. Wskazał również, że orzeczenie [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r. zostało wydane na podstawie oryginałów aktów urodzenia i w związku z tym stanowi potwierdzenie faktów stwierdzonych w tych aktach stanu cywilnego.
We wnioskach skargi kasacyjnej zażądano uchylenia zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji albo uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną zważył, co następuje.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadne są te podstawy kasacyjne, które dotyczą naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a., polegającego na zaakceptowaniu wadliwej oceny dowodów z przedłożonych przez skarżącego kopii aktów urodzenia jego ojca i dziadka.
Organy administracji obu instancji oraz Sąd pierwszej instancji nie kwestionują tego, że co do zasady dowodami potwierdzającymi polskie pochodzenie mogą być kopie lub odpisy dokumentów wymienionych w art. 6 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz.U. z 2014 r. poz. 1392 ze zm.). Nie odmawiają bowiem mocy dowodowej przedłożonym przez skarżącego kopiom aktów urodzenia jego ojca i dziadka wyłącznie z tego powodu, że są to kopie, ale dlatego, że widać na nich odręczne dopiski oraz pogrubione wpisy.
W związku z tym stwierdzić należy, że w skardze kasacyjnej trafnie zauważa się, że dopiski na tych dokumentach nie ingerują w istotną dla sprawy ich treść, mianowicie imiona i nazwiska oraz określenie narodowości osób tam wymienionych. W tej sytuacji organy administracji obu instancji, skoro uznały, że występowanie wskazanych dopisków ma istotne znaczenie dla oceny wiarygodności przedłożonych kopii dokumentów, powinny były ocenić ich znaczenie także z uwzględnieniem ich treści i ewentualnej ingerencji w integralność dokumentu, na którym zostały umieszczone. Podobnie organy administracji obu instancji powinny były postąpić w odniesieniu do stwierdzonych pogrubionych zapisów nazwisk.
Zauważyć należy, że pogrubiony wpis dotyczy kopii tylko jednego z aktów urodzenia przedstawionej przez skarżącego, mianowicie kopii aktu urodzenia jego ojca. Bez szerszego odniesienia się do tych kwestii w uzasadnieniu decyzji nie można odeprzeć zarzutu skargi kasacyjnej, że organy administracji obu instancji przy ocenie dowodów z kopii dokumentów naruszyły art. 80 k.p.a. Przy ocenie tych dowodów nie uwzględniły bowiem, wbrew treści powołanego przepisu, całokształtu materiału dowodowego. Tym samym nie sposób odeprzeć zarzutu, że Sąd pierwszej instancji błędnie zastosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż nie uchylił zaskarżonej decyzji, mimo że została ona wydana z istotnym dla wyniku sprawy naruszeniem art. 80 k.p.a.
Ponadto w ocenie NSA organy administracji obu instancji przy ocenie dowodów z kopii aktów urodzenia ojca i dziadka skarżącego powinny były uwzględnić przyczyny nieprzedstawienia oryginałów tych dokumentów. Gdyby skarżący nie był w stanie przekonująco wyjaśnić dlaczego przedkłada kopie dokumentów, nawet notarialnie poświadczonych za zgodność z oryginałem, zamiast ich oryginałów można by twierdzić, że wątpliwości co do autentyczności tych dokumentów są uzasadnione. Jednakże w rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy daje wiarę skarżącemu, co do powodów nieokazania oryginałów aktów urodzenia jego ojca i dziadka. Zdaniem NSA więcej światła na przyczyny nieokazania oryginałów dokumentów mogłoby rzucić przesłuchanie skarżącego odnośnie do przyczyn dokonanego przez niego wyboru sposobu postępowania. To znaczy, dlaczego posiadając w Polsce oryginały aktów urodzenia zdecydował się w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w naszym kraju użyć kopii tych dokumentów poświadczonych notarialnie za zgodność z oryginałem, a w postępowaniu prowadzonym na Ukrainie zdecydował się użyć ich oryginałów?
W ocenie NSA co najmniej organ administracji drugiej instancji powinien był przesłuchać skarżącego na te okoliczności i uwzględnić uzyskane wyjaśnienie przy ocenie wiarygodności skarżącego oraz przedłożonych przez niego kopii aktów urodzenia jego przodków. Zaniechanie przeprowadzenia takiego dowodu stanowi naruszenie przez organ administracji art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., a po stronie Sądu pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z tymi przepisami.
Zdaniem NSA organy administracji obu instancji powinny były przy ocenie dowodu z kopii aktów urodzenia ojca i dziadka skarżącego także uwzględnić orzeczenie [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r. NSA podziela stanowisko organów administracji oraz Sądu pierwszej instancji, że orzeczenie to nie wiąże w Polsce w zakresie ustalenia, że skarżący oraz jego ojciec są polskiego pochodzenia. Podobnie jest z wyciągiem z państwowego rejestru akt stanu cywilnego z 25 listopada 2016 r. Nie oznacza to jednak, że wspomniane orzeczenie nie ma żadnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie. Skoro ukraiński sąd orzeczenie to wydał na podstawie oryginałów aktów urodzenia ojca i dziadka skarżącego, stwierdzając wyraźnie, że wynika z nich, iż D. (D.) M. oraz V. (W.) M. byli narodowości polskiej, to znaczy, że uznał ich moc dowodową.
W związku z tym zasadnie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnosi się, że orzeczenie [...] Sądu Rejonowego z [...] listopada 2016 r. potwierdza fakty wskazane w kopiach aktów stanu cywilnego przedłożonych przez skarżącego. Zatem organy administracji powinny były wiarygodność przedłożonych przez skarżącego kopii aktów urodzenia ocenić także z uwzględnieniem tego, że ukraiński sąd nie zakwestionował prawdziwości ich oryginałów w istotnym dla sprawy zakresie, mianowicie stwierdzeń dotyczących narodowości dziadka i pradziadka skarżącego. Nie oznacza to oczywiście, że organy administracji powinny bezwzględnie uznać, że oryginały aktów urodzenia przodków skarżącego, na których opierał się ukraiński sąd, są wiarygodnym dowodem ich polskiego pochodzenia. Jednakże w razie oceny podważającej ich wiarygodność powinny szczegółowo wyjaśnić dlaczego przyjmują takie stanowisko. NSA zwraca uwagę, że organy administracji w ogóle pominęły możliwość oceny wiarygodności przedłożonych przez skarżącego kopii aktów urodzenia przez pryzmat tego, że oryginały, z których te kopie zostały zrobione, stanowiły podstawę orzeczenia, którego podstawą faktyczną było stwierdzenie, że dziadek i pradziadek skarżącego w aktach urodzenia mieli wpisaną polską narodowość.
Dodać trzeba, że w tej sytuacji stwierdzenie, że notarialnie poświadczone kopie tych oryginałów nie mogą stanowić podstawy uznania, że wskazani przodkowie skarżącego są polskiego pochodzenia stanowi wyraz braku zaufania do sądu ukraińskiego, który powinien być uzasadniony. Zaniechanie uwzględnienia tych okoliczności także stanowi naruszenie przez organy administracji art. 80 § 1 k.p.a., a po stronie Sądu pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z tym przepisem.
W końcu organy administracji pominęły przy ocenie dowodów z kopii aktów urodzenia przodków skarżącego, że w notarialnej klauzuli poświadczającej zgodność tych kopii z okazanymi dokumentami notariusz nie zamieścił żadnych uwag dotyczących szczególnych cech okazanych dokumentów, takich jak dopiski, poprawki i uszkodzenia. Zgodnie zaś z art. 98 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (Dz.U. z 2019 r. poz. 540 ze zm.) przy stwierdzaniu zgodności odpisu, wyciągu lub kopii z okazanym dokumentem, jeżeli okazany dokument zawiera cechy szczególne (dopiski, poprawki, uszkodzenia), notariusz stwierdza to w poświadczeniu. Pominięcie tej okoliczności w ocenie NSA także stanowi naruszenie przez organy administracji art. 80 § 1 k.p.a., a po stronie Sądu pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z tym przepisem.
Mając powyższe na uwadze NSA uznał, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, przy czym w związku z tym, że istota sprawy sprowadza się do błędnej oceny istotnych w sprawie dowodów przyjął, że podstawy kasacyjne dotyczące naruszenia prawa materialnego nie są trafne. Ponadto NSA uznał, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, gdyż zostało wykazane, że organy administracji naruszyły w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy wskazane przepisy postępowania.
W tym stanie rzeczy NSA na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów obu instancji.
Wobec uwzględnienia skargi kasacyjnej od wyroku, którym oddalono skargę, i wobec uwzględnienia skargi NSA na podstawie art. 203 pkt 1, art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądził od organu administracji na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania sądowego za obie instancje.