Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2018 r., sygn. akt III SAB/Kr 161/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: "Sąd I instancji") oddalił skargę W. G. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Krakowie w przedmiocie ustalenia prawa do jednorazowego odszkodowania oraz niewypłacenia zadośćuczynienia.
Powyższe orzeczenie zostało wydane w następującym stanie faktycznym.
Pismem z dnia 20 lipca 2017 r. W. G. (dalej: "Skarżący" lub "Skarżący kasacyjnie") wniósł skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Krakowie (dalej: "Szef Sztabu" lub "Organ"). W uzasadnieniu podniósł, że Organ zaniechał wydania decyzji na podstawie ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową oraz, że nie zostało mu wypłacone odszkodowanie z tytułu szkody majątkowej określonej w art. 2 ust. 1 ustawy. Z treści skargi wynikało także, że postępowanie sądowe, w toku którego nastąpiło ustalenie stopnia uszczerbku na zdrowiu spowodowanego chorobą, było przeprowadzone wadliwie a odszkodowanie zostało zaniżone.
W odpowiedzi na skargę Szef Sztabu wniósł o jej oddalenie.
Organ podniósł, że postępowanie w sprawie ustalenia prawa do jednorazowego odszkodowania zostało wszczęte na wniosek Skarżącego, który wpłynął w dniu [..]r. Został on skierowany do Terenowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w celu ustalenia procentowego uszczerbku na zdrowiu z tytułu choroby. Komisja ta wydała w tej sprawie w dniu [..]r. orzeczenie, które zostało utrzymane w mocy przez Rejonową Wojskową Komisję Lekarską orzeczeniem z dnia [..] r. Orzeczenie komisji lekarskiej doręczone do Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Krakowie w dniu [..]r. stanowiło podstawę do wydania przez Szefa Sztabu w dniu [..]r. decyzji odmawiającej przyznania jednorazowego odszkodowania. Decyzja ta została zaskarżona przez Skarżącego do sądu powszechnego w trybie odwołania.
Sąd Rejonowy w Bielsku Białej orzeczeniem z dnia [..]r., sygn. akt [..], zmienił decyzję administracyjną przyznając skarżącemu jednorazowe odszkodowanie. Orzeczenie to stało się prawomocne z dniem [..]r. Z kolei wypłata jednorazowego odszkodowania miała miejsce w dniu [..]r.
Organ podkreślił, że w toku rozpatrywania apelacji skarżącego od wyroku Sądu Rejonowego w Bielsku Białej z dnia [..]r. sygn. akt [..], Sąd Okręgowy w Bielsku Białej w uzasadnieniu swojego wyroku z dnia [..]r., sygn. akt [..], rozpatrywał sprawę pod kątem wszystkich okoliczności związanych ze zdarzeniami, z którymi Skarżący wiązał wystąpienie schorzeń wskazanych we wniosku. Nie są zatem zasadne twierdzenie, zgodnie z którymi pominięto okoliczności i zdarzenia, które wystąpiły w trakcie trwania służby. Zdaniem Organu, twierdzenia Skarżącego stanowiły polemikę z ustaleniami dokonanymi przez Sąd Rejonowy w Bielsku białej w sprawie sygn. akt [..], który wyrokiem z dnia [..] r. przyznał skarżącemu jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby związanej z czynną służbą wojskową. Wydany w sprawie wyrok jest orzeczeniem prawomocnym, wiążącym organ odszkodowawczy, który na jego podstawie miał obowiązek wypłacić odszkodowanie w ustalonej przez sąd wysokości. Zatem wszelkie polemiki nie mogą prowadzić do zmiany przez organ wysokości ustalonego odszkodowania.
W związku z powyższym, zdaniem Szefa Sztabu nie ma podstaw do twierdzenia, że prowadził on postępowanie w sposób przewlekły bądź by pozostawał w bezczynności. Zdaniem Organu nie ma też podstaw do przyjmowania bezczynności lub przewlekłości, którą skarżący uzasadnia zaniechaniem rozpatrzenia pisma skierowanego do Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Krakowie w dniu [..]r. Z pisma tego wynika, że jest ono uzupełnieniem wcześniejszego pisma z dnia [..]r., w którym skarżący powołał jako podstawę roszczenia o odszkodowanie art. 161 § 3 K.p.a. Organ wskazał, że skarżący był zawiadamiany o stanowisku organu zarówno w sprawie odszkodowania jak i zadośćuczynienia. Pismem z dnia [..]r. Organ wyjaśnił, że art. 161 § 3 K.p.a. nie znajduje w sprawie zastosowania, gdyż Szef Sztabu nie był organem zmieniającym decyzję z dnia [..]r. w sprawie odmowy przyznania jednorazowego odszkodowania. Organ podkreślił następnie, że przepisy ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. nie przewidują zadośćuczynienia jako formy odszkodowania.
Postanowieniem z dnia [..]r., sygn. akt [..], Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdził swoją niewłaściwość i przekazał sprawę sądowi właściwemu – Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie.
Wyrokiem z dnia [..]r. Sąd I instancji nie podzielił argumentów Skarżącego i oddalił jego skargę.
W uzasadnieniu przedmiotowego rozstrzygnięcia Sąd ten wskazał, że wniesiona skarga, w zakresie oceny działania Szefa Sztabu jako przewlekłego, jest bezzasadna i pozbawiona podstaw prawnych. Zdaniem Sądu I instancji, w przedmiotowej sprawie o przewlekłym i opieszałym działaniu organu można by mówić, gdyby Szef Sztabu nie podejmował żadnych czynności lub gdyby podejmował nieefektywne działania, które nie zmierzały do zebrania niezbędnego materiału dowodowego, wyjaśnienia istotnych okoliczności i nie prowadziły do zakończenia postępowania. Jednak w niniejszej sprawie postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone sprawnie, a działania organu były podejmowane bez zbędnej zwłoki. Jak bowiem wynika z akt sprawy postępowanie w sprawie ustalenia prawa do jednorazowego odszkodowania zostało wszczęte na wniosek skarżącego, z dnia [..]r.
Następnie w dniu [..]r. Skarżący został skierowany do Terenowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w celu ustalenia procentowego uszczerbku na zdrowiu z tytułu choroby. Komisja ta wydała orzeczenie w dniu [..]r. Rejonowa Wojskowa Komisja Lekarska orzeczeniem z dnia [..]r. utrzymała je w mocy. Wskazane orzeczenie Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej zostało doręczone do Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w dniu [..]r. Następnie Szef Sztabu w dniu [..]r. wydał decyzję odmawiającą przyznania jednorazowego odszkodowania. Skarżący zaskarżył powyższą decyzję do sądu powszechnego.
Sąd Rejonowy w Bielsku Białej orzeczeniem z dnia [..]r., sygn. akt [..]zmienił decyzję administracyjną przyznając skarżącemu jednorazowe odszkodowanie. Orzeczenie to stało się prawomocne z dniem [..]r. Wypłata jednorazowego odszkodowania nastąpiła w dniu [..]. W związku z powyższym Sąd I instancji uznał, że nie ma podstaw do twierdzenia, że Organ prowadził postępowanie w sposób przewlekły bądź by pozostawał w bezczynności.
Odnosząc się do pozostałych argumentów zawartych w skardze Sąd I instancji stwierdził, że nie ma podstaw do stwierdzenia bezczynności czy też przewlekłego działania organu w kwestii ewentualnej wypłaty zadośćuczynienia. Organ zasadnie bowiem podniósł, że ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową nie przewiduje zadośćuczynienia jako formy odszkodowania. Co więcej organ niemal bezzwłocznie odpowiedział na pismo skarżącego z dnia [..]r. Szef Sztabu Wojskowego pismem z dnia [..]r. wyjaśnił, że art. 161 § 3 K.p.a. nie znajduje w sprawie zastosowania, gdyż Organ ten nie był organem zmieniającym decyzję z dnia 2 sierpnia 2012 r. w sprawie odmowy przyznania jednorazowego odszkodowania. Decyzję tą zmienił Sąd prawomocnym wyrokiem.
Skarżący kasacyjnie, reprezentowany przez pełnomocnika, nie zgodził się z powyższym rozstrzygnięciem i wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżonemu orzeczeniu Sądu I instancji zarzucił w pierwszej kolejności nieważność postępowania poprzez pozbawienie możności obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302; dalej: "P.p.s.a."]), polegające na nie wzięciu przez ten Sąd pod uwagę stanowiska pełnomocnika z urzędu objętego pismem z dnia 4 czerwca 2018 r. i braku tegoż pisma w aktach postępowania sądowoadministracyjnego, w szczególności mając na uwadze, że wyrok zapadł na posiedzeniu niejawnym oraz, że wobec treści art. 133 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga na podstawie akt sprawy, a w aktach brak było ww. pisma.
Ponadto Skarżący kasacyjnie przedstawił dalej idące zarzuty, a mianowicie naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na treść orzeczenia (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.) poprzez nieuwzględnienie skargi i nie zastosowanie art. 149 § 1 pkt 3 P.p.s.a, art. 149 § 1a P.p.s.a. i art. 149 § 2 P.p.s.a. w sytuacji kiedy organ:
- 1) Naruszył art. 35 § 1, § 3 i 36 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; dalej: "K.p.a.") i art. 9, 10, 21, 22 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1448; dalej: "ustawa o świadczeniach odszkodowawczych"), względnie art. 61a § 1 K.p.a. bowiem organ ani nie wydał postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania w zakresie odszkodowania, ani nie prowadził postępowania wyjaśniającego i nie wydał rozstrzygnięcia po przeprowadzeniu tego postępowania, w sytuacji kiedy organ obowiązany był do takiego postępowania;
- 2) Naruszył art. 35 § 1, § 3 i 36 § 1 K.p.a. i art. 9 ustawy o świadczeniach odszkodowawczych, względnie art. 66 § 3 K.p.a., bowiem w sytuacji kiedy organ doszedł do przekonania, że żądanie skarżącego rozstrzygnięcia w zakresie zadośćuczynienia nie należy do właściwości organu, lecz do kompetencji sądów powszechnych winien wydać postanowienie w tym zakresie na podstawie art. 66 § 3 K.p.a.
Mając na uwadze powyższe zarzuty Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz uwzględnienie skargi w całości na zasadzie art. 188 P.p.s.a. poprzez stwierdzenie, że Organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania w przedmiocie żądania przyznania odszkodowania w trybie ustawy o świadczeniach odszkodowawczych oraz stwierdzenie, że organ dopuścił się przewlekłego postępowania w przedmiocie żądania przyznania zadośćuczynienia za chorobę pozostającą w związku ze służbą wojskową, a także stwierdzenie, że przewlekłe prowadzenie ww. postępowań przez organ miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej w pierwszej kolejności odniesiono się do zarzutu nieważność postępowania. Skarżący kasacyjnie podniósł, że Sąd I instancji rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym w dniu [..]r. Z kolei wcześniej, w dniu [..]r., jego pełnomocnik z urzędu złożył na dzienniku podawczym tego Sądu osobiście pismo procesowe. Z uwagi na fakt, że Sąd I instancji nie odniósł się w pisemnym uzasadnieniu do stanowiska pełnomocnika wskazanego przedmiotowym piśmie, w dniu [..]r. zbadał on akta tegoż postępowania. W aktach sprawy brak było przedmiotowego pisma. Stąd w sposób oczywisty Sąd I instancji nie mógł się z nim zapoznać.
Skarżący kasacyjnie podkreślił w tym zakresie, że możność obrony swych praw może być realizowana przez stronę w różnych formach, z tych względów naruszenie prawa strony do rzetelnego procesu w tym zakresie może mieć różne przejawy. W jego ocenie, w realiach niniejszej sprawy przy ocenie tej kwestii należy mieć na uwadze to, że Skarżący uzyskał prawo pomocy i reprezentacji przez profesjonalnego pełnomocnika, co miało mu zapewnić możliwość artykułowania jego stanowiska i pełnego, świadomego korzystania z jego uprawnień procesowych, jak również gwarancji wynikającego prawa materialnego.
Ponadto, wyrok został wydany na posiedzeniu niejawnym i z tego względu Skarżący jako jedyną formę wpływu na orzeczenie miał możliwość składania oświadczeń procesowych i przedstawiania swego stanowisk w sprawie na piśmie. Skoro pismo strony nie dotarło do sądu, ze względu na brak jego załączenia do akt postępowania, to w ten sposób strona została pozbawiona możności obrony swych spraw i prezentacji stanowiska, tym bardziej, że w tym celu uzyskała prawo pomocy w osobie profesjonalnego pełnomocnika.
W drugiej kolejności Skarżący kasacyjnie odniósł się do pozostałych zarzutów. Jego zdaniem, Organ winien prowadzić postępowanie administracyjne, o ile brak jest oczywistych podstaw do wydania postanowienia o odmowie wszczęcia. Zarówno w jednym jak i w drugim przypadku, do chwili obecnej organ nie wydał właściwego rozstrzygnięcia, zastępując je pismami informacyjnymi. Jeżeli Organ doszedłby do przekonania, że w sposób oczywisty sprawa została już rozstrzygnięta winien wydać stosowne postanowienie art. 61a § 1 K.p.a., a w innej sytuacji przeprowadzić postępowania wyjaśniające (w szczególności co do tego, czy skarżący występuje w związku z innymi uszczerbkami niż co do których dotychczas prowadzono postępowanie) i wydać stosowną decyzję po zakończeniu postępowania wyjaśniającego.
Zdaniem Skarżącego kasacyjnie nie powinno budzić wątpliwości, że zwrócił się on o władcze rozstrzygnięcie przez Organ kwestii zadośćuczynienia. Reakcja organu polegająca na przesyłaniu skarżącemu pism informacyjnych zamyka drogę do merytorycznej kontroli w zakresie braku rozpatrzenia podania i skarżącego, w sytuacji kiedy organ winien rozstrzygnąć tą kwestię postanowieniem, na które służy zażalenia. Z tych względów Organ przez wiele miesięcy pozostaje w bezczynności rozstrzygając sprawę wniosku w tym zakresie.
W skardze kasacyjnej wskazano ponadto, że skoro skarżący wnosi o władcze rozstrzygnięcie sprawy o zadośćuczynienie (i przyjmując za trafną analizę organu w tym zakresie), to nie powinno budzić wątpliwości, że władnym do wydania władczego rozstrzygnięcia w sprawie zadośćuczynienia jest sąd powszechny.
Skarżący kasacyjnie podniósł końcowo, że w niniejszej sprawie nie powinno być i nie jest istotne to czy jego żądania są pod względem merytorycznym zasadne, lecz to czy Organ w sposób legalny zareagował na jego podania. Procedowanie przez Organ przy pomocy pism "informacyjnych" zamyka bowiem wnioskodawcy drogę do postępowania administracyjnego i pozbawia go praw procesowych, a zwłaszcza prawa do zaskarżenia ewentualnego postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania, o zwrocie podania, etc., w toku instancji, i następnie ewentualnego zaskarżenia go na drodze sądowej.
W odpowiedzi na powyższą skargę kasacyjną Organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie i stwierdzając, że do przewlekłego prowadzenia sprawy nie doszło. Odnośnie do nie wzięcia pod uwagę przez Sąd I instancji zarzutów zawartych w piśmie procesowym z dnia 4 czerwca 2018 r., Organ wskazał, że nie podważa to prawidłowości rozstrzygnięcia wydanego przez ten Sąd.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna okazała się zasadna.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany zarzutami skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę nieważność postępowania. Przyczyny nieważności postępowania wskazał ustawodawca w § 2 art. 183 P.p.s.a.
W tym kontekście należy zauważyć, że Skarżący kasacyjnie zarzucił wprost Sądowi I instancji nieważność postępowania poprzez pozbawienie możności obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.), polegające na nie wzięciu przez ten Sąd pod uwagę stanowiska pełnomocnika z urzędu objętego pismem z dnia 4 czerwca 2018 r. i braku tegoż pisma w aktach postępowania sądowoadministracyjnego, w szczególności mając na uwadze, że wyrok zapadł na posiedzeniu niejawnym oraz, że wobec treści art. 133 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga na podstawie akt sprawy, a w aktach brak było ww. pisma.
Nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Przesłanka określona w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., w szczególności zawarte w tym przepisie określenie "pozbawiony możliwości obrony swych praw", nie została w ustawie zdefiniowana. Pod tym pojęciem należy rozumieć pozbawienie strony możliwości udziału w postępowaniu lub w jego istotnej części na skutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej.
Przedmiotem postępowania toczącego się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Krakowie była skarga W. G. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Krakowie w przedmiocie ustalenia prawa do jednorazowego odszkodowania oraz niewypłacenia zadośćuczynienia. Nie budzi wątpliwości, że postanowieniem z dnia 23 stycznia 2018 r. o sygn. akt III SAB/Kr 161/17 Sąd ten ustanowił dla Skarżącego adwokata, którego miała wyznaczyć Okręgowa Rada Adwokacka w Krakowie (k. 79 akt sądowoadministracyjnych). Zarządzeniem z dnia [..]r., nr [..], Okręgowa Rada Adwokacka wyznaczyła adw. Kamila Niedziejko do reprezentowania Skarżącego w przedmiotowej sprawie (k. 89 akt sądowoadministracyjnych). Następnie, w dniu 21 czerwca 2018 r. Sąd I instancji wydał wyrok oddalający skargę W. G.. Co istotne, wyrok ten zapadł na posiedzeniu niejawnym.
Należy zauważyć, że skarżony wyrok Sądu I instancji zapadł z pominięciem stanowiska pełnomocnika Skarżącego, zaprezentowanym w piśmie z dnia [..]W piśmie tym, pełnomocnik ten zreferował przebieg dotychczasowych postępowań toczących się przed Organem oraz przed sądami powszechnymi. Przede wszystkim jednak, wywodził okoliczności, z których jego zdaniem wyniknęła w analizowanym postępowaniu jej przewlekłość. Jak wynika z pisma pełnomocnika Skarżącego kasacyjnie, załączonego do skargi kasacyjnej, pominięte pismo z dnia [..] zostało osobiście złożone w biurze podawczym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie tego samego dnia tj. [..] Nie jest zatem zrozumiałe, dlaczego przedmiotowe pismo nie zostało wszyte do akt sądowoadministracyjnych sprawy. Z pewnością jednak Sąd I instancji wyrokował bez zaznajomienia się z przedmiotowym pismem, co wynika nie tylko z akt sądowoadministracyjnych, ale także z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w którym nie odniesiono się do argumentów przedstawionych przez pełnomocnika.
Biorąc pod uwagę fakt, że zaskarżony wyrok Sądu I instancji zapadł na posiedzeniu niejawnym oraz, że pismo z dnia [..] zostało całkowicie pominięte przez ten Sąd, Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Skarżącego kasacyjnie, że został on pozbawiony możliwości obrony swych praw. Nie jest przy tym zasadny argument zaprezentowany przez Organ w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że zarzuty zawarte w piśmie procesowym z dnia [..] nie mogą podważyć prawidłowości wydanego przez ten Sąd rozstrzygnięcia. Nawet zakładając, że samo rozstrzygnięcie rzeczywiście było prawidłowe (o czym Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądza) – to przedstawiona argumentacja nie zasługuje na aprobatę. Prowadzi ona do sytuacji, w której całkowite pominięcie stanowiska pełnomocnika skarżącego, który został dla niego wyznaczony z urzędu, może nie mieć istotnego znaczenia z uwagi na słuszność rozstrzygnięcia. Taki tok rozumowania jest nie do zaakceptowania z uwagi na szczególną rolę, jaką pełni pełnomocnik z urzędu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponadto, powoduje on skutki, które są nie do zaakceptowana z punktu widzenia zapewnienia stronom postępowania możliwości obrony swych praw i przedstawienia swych racji i argumentów.
Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że Skarżący kasacyjnie został pozbawiony możliwości obrony swoich praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. Stanowisko jego pełnomocnika, który został mu z urzędu przez ten Sąd przyznany, nie zostało w ogóle wzięte pod uwagę. Błąd ten nie mógł zostać naprawiony podczas rozprawy, ponieważ wyrok zapadł na posiedzeniu niejawnym. Wyrokowanie nastąpiło w oparciu o niekompletne akta sprawy, czym naruszony został przepis art. 133 § 1 P.p.s.a., stanowiący o wydaniu wyroku właśnie na podstawie akt sprawy, które w przedmiotowej sprawie nie zawierały stanowiska wyznaczonego z urzędu pełnomocnika.
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 185 § 1 Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku ustanowionego dla Skarżącego pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia z tytułu udzielonej pomocy prawnej, gdyż o przyznaniu lub odmowie przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia, orzeka w drodze odrębnego postanowienia wydanego na posiedzeniu niejawnym, referendarz sądowy (art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.) albo sąd (art. 258 § 4 zdanie pierwsze P.p.s.a). W związku z powyższym o wynagrodzeniu pełnomocnika z tytułu udzielonej z urzędu pomocy prawnej rozstrzygnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie.