Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 17 września 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie ze skargi M. S. stwierdził nieważność decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2006 r. w części dotyczącej odmowy potwierdzenia pobytu P. S. w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski w latach 1944-1956 bez wyroku za działalność polityczną lub religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość oraz nieważność decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia [...] października 2006 r. w tej samej części. W pozostałym zakresie Sąd I instancji skargę oddalił.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd wskazał, iż z akt sprawy wynika, że skarżąca wystąpiła o potwierdzenie okoliczności represjonowania zmarłego męża P. S. w okresie powojennym. We wniosku powołała się na aresztowanie męża, potwierdzone w załączonym do wniosku piśmie Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej Oddziału w Rzeszowie z 9 czerwca 2004 r.
Powołując się na treść art. 4 i 8 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm.) Sąd podniósł, iż Prezes Sądu Okręgowego w Gliwicach, w wydanej w sprawie z wniosku M. S., decyzji z [...] października 2006 r. odmówił (również) potwierdzenia, że P. S. przebywał w więzieniach lub w innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną lub religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Rozstrzygnięcie w tej części wykracza, zdaniem Sądu, poza zakres właściwości orzeczniczej Prezesa Sądu Okręgowego, określony przepisem art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Uprawnienia do orzekania w powyższym zakresie, należą do wyłącznej właściwości Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej.
Dalej Sąd I instancji wskazał, iż Minister Sprawiedliwości zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2006 r., utrzymał w mocy decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w Gliwicach z [...] października 2006 r., akceptując tym samym rozstrzygnięcie organu I instancji, również w części nie należącej do właściwości Prezesa Sądu Okręgowego.
W świetle powyższego należało stwierdzić, że decyzja Ministra Sprawiedliwości jak również poprzedzająca ją decyzja Prezesa Sądu Okręgowego w Gliwicach, w części w jakiej dotyczą odmowy potwierdzenia pobytu P. S. w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski w latach 1944-1956 bez wyroku za działalność, o której wyżej mowa - wydane zostały z naruszeniem przepisów o właściwości, zawartych w art. 8 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 lit a) ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości stanowi, zgodnie z treścią art. 156 § 1 pkt 1 kpa przesłankę stwierdzenia nieważności decyzji.
Dalej Sąd uznał, że zaskarżona decyzja w pozostałej części odpowiada prawu i w tym zakresie skargę oddalił.
Uzasadniając swoje stanowisko Sąd podał, iż poza sporem jest to, że P. S. został skazany wyrokiem Sądu Powiatowego w Łańcucie z 28 stycznia 1953 r., zmienionym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z 12 maja 1953 r., za to, iż od jesieni 1951 r. w R. (powiat [...]), utrudniał postępowanie karne przeciwko członkowi bandy terrorystycznej J. K. w ten sposób, że wiedząc o jego poszukiwaniu przez władze powołane do ścigania przestępstw, ukrywał go w swoich zabudowaniach, udzielając mu przy tym pomocy w zakresie potrzeb materialnych, tj. za przestępstwo z art. 148 § 1 k.k., na karę 1 roku więzienia, na poczet której, na podstawie art. 58 k.k. zaliczono mu okres tymczasowego aresztowania od dnia 01.10.1952 r. do dnia 30.01.1953 r.
W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, iż podstawowym zagadnieniem w sprawie jest ocena czy skazanie P. S. nastąpiło za działalność polityczną lub religijną związaną z walką o suwerenność i niepodległość. W tym celu przeprowadzone zostało postępowanie wyjaśniające, w następstwie którego organy orzekające, opierając się na zgromadzonym materiale dowodowym, nie znalazły podstaw do przyjęcia, że skazanie P. S. nastąpiło za działalność polityczną lub religijną związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Stanowisko organów w tym zakresie jest, w ocenie Sądu, uzasadnione.
Zasadnie bowiem organy wydające decyzje w sprawie oparły się na ustaleniach Sądu Okręgowego w Rzeszowie - Wydział II Karny. Sąd ten uznał, iż P. S. skazany został za przestępstwo pospolite. Sąd ustalił ponadto, że ukrywanie się J. K. nie miało związku z działalnością polityczną, bowiem jego powodem było przywłaszczenie pieniędzy Stacji Obsługi Maszynowej w O., w której był zatrudniony. Powyższe rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w Rzeszowie jest prawomocne.
Oceniając postępowanie administracyjne poprzedzające wydanie zaskarżonej decyzji, w zakresie właściwości Prezesa Sądu Okręgowego i Ministra Sprawiedliwości Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszeń wymogów procedury administracyjnej. W toku postępowania przesłuchano skarżącą w charakterze strony, w obecności jej pełnomocnika Władysława S.. Uwzględniono także ustalenia Sądu Okręgowego w Rzeszowie rozpatrującego wniosek o uznanie za nieważny wyroku Sądu Powiatowego w Łańcucie z [...] stycznia 1953 r. Były to działania prawidłowe i pozwoliły na zgromadzenie dowodów wystarczających do wydania decyzji w zakresie objętym przesłankami art. 4 ust.1 pkt 4 powołanej ustawy.
Za nieuzasadniony Sąd I instancji uznał zarzut, że w sprawie pominięto aresztowanie P. S. w 1950 r., na co wskazywało zdaniem skarżącej zawiadomienie z Prokuratury Wojewódzkiej w Rzeszowie z 25 października 1950 r. O braku jakichkolwiek dokumentów potwierdzających aresztowanie P. S. w 1950 r. poinformowano pełnomocnika skarżącej w piśmie z 9 czerwca 2004 r.
Chybiony jest także, w opinii Sądu I instancji, zarzut skargi związany z wyznaniem (greko-katolickim) P. S., jak również argumenty skarżącej o ukrywaniu przez Niego w 1940 r. i 1941 r. osób pochodzenia żydowskiego, a także o zmobilizowaniu P. S. w 1943 r. do armii niemieckiej oraz późniejszej niewoli radzieckiej. Również okoliczność pobytu P. S. w Obozie Pracy w Z. w okresie od 22 do 23 lipca 1946 r., na którą powołuje się skarżąca, nie uzasadnia, zdaniem Sądu, uwzględnienia skargi.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiodła M. S. reprezentowana przez pełnomocnika wnosząc na podstawie art. 185 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.) o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy organowi administracyjnemu do ponownego rozpoznania.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- 1. naruszenie prawa materialnego - art. 8 ust. 2 lit. a ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych okresu powojennego, przez uznanie, że odmowa lub potwierdzenie przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski w latach 1944-1956 bez wyroku za działalność polityczna lub religijną związana z walką o suwerenność i niepodległość w odniesieniu do P. S., należy do kompetencji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej i w tym zakresie stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji w tej samej części, kiedy to sam Prezes Instytutu Pamięci Narodowej postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2005 r. przekazał wniosek skarżącej do rozpoznania Prezesowi Sądu Okręgowego w Rzeszowie, co nasuwa wątpliwości co do owej kompetencji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej,
- 2. naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 1, 4 i następne powołanej ustawy przez niewłaściwe ich zastosowanie przez uznanie, że P. S. nie spełnił kryteriów podmiotowych dla uznania go za osobę represjonowaną, kiedy nadto został skazany wyrokiem Sądu Powiatowego w Łańcucie z dnia 28 stycznia 1953 r., zmienionym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 12 maja 1953 r., za utrudnianie postępowania karnego prowadzonego przeciwko członkowi bandy terrorystycznej J. K. w sytuacji gdy:
a/ Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie nie przedstawił Prezesom Sądów Okręgowych w Rzeszowie i w Gliwicach oraz Ministrowi Sprawiedliwości w Warszawie dowodów dotyczących wymienionej i określonej "bandy terrorystycznej", do której miał należeć J. K. i F. B., kiedy ci wymienieni mieli funkcjonować jako działacze Armii Krajowej, wobec czego określenie nawet w obu wyrokach karnych "banda terrorystyczna" nie odpowiada charakterowi politycznemu ich działalności, b/ uznanie, że udzielenie określonej pomocy J. K. ukrywającemu się przed władzami powołanymi do ścigania przestępstw za popełnione przez niego przestępstwo pospolite (kradzież pieniędzy w O.), kiedy Instytut Pamięci Narodowej nie dostarczył dokładnych danych dotyczących wymienionego, w szczególności tego czy J. K. był poddany rehabilitacji za skazanie jako działacz AK, co diametralnie zmieniłoby ocenę osoby P. S. jako dotkniętego wyrokiem wiążącym się z osobą J. K..
Dodatkowo strona skarżąca wskazała na naruszenie przepisów postępowania art. 7, 77 kpa w znaczeniu nienależytego wyjaśnienia danych dotyczących miejsc pobytu P. S. po przekazaniu go przez wojskowe władze radzieckie w dniu 15 maja 1946r. do punktu granicznego w Brześciu, tj. naruszenie przepisów w znaczeniu niewyjaśnienia należycie istoty sprawy co miało wpływ na wynik tej sprawy, ponieważ:
a/ nie wyjaśniono jaki status jeńca wojennego posiadał P. S. w dacie przekazania go do obozu repatriantów nr [...] w B., b/ jakie były koleje życia P. S. i w jakich ośrodkach odosobnienia przebywał, skoro dopiero w dniu 22 lipca 1946 r. (różne daty) miał być przewieziony do obozu pracy w Z. i jaki był status P. S., c/ kiedy faktycznie P. S. opuścił ten obóz pracy i wrócił do swojej wioski R. (w lipcu 1946r. czy w innym terminie), d/ jakie były podejmowane czynności wobec P. S. i jakie są ustalenia w sprawie Prokuratury Wojewódzkiej w Rzeszowie o sygn. akt V S 27/50 dotyczącej zarzutu z art. 101 kk, ponieważ informacje nadesłane przez IPN w Rzeszowie (z repertorium spraw śledczych i książki aresztowanych z PUBP Łańcut 1946 - 1954) mogą nie zawierać wszystkich danych dotyczących P. S., a także wymienionych wyżej J. K., J. R., F. B., e/ niewyjaśnienie także statusu wymienionych J. K., J. R., F. B., a poprzez to niewyjaśnienie statusu P. S. i jego aresztowań, pobytów w miejscach odosobnienia bez wyroków, bowiem możliwym jest przekonanie M. S., że w aktach spraw wymienionych osób mogłyby się znajdować dane dotyczące jej męża P. S., a ona sama nie jest uprawnioną do uzyskania takich danych z IPN, bądź z innych instytucji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna jest bezzasadna i jako taka została oddalona.
Nie znajduje usprawiedliwionych podstaw w szczególności zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. a oraz art. 1 i 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 42 z 2002 r. poz. 371 ze zm.).
Wykładnia pierwszego z powołanych wyżej przepisów, dokonana przez Sąd I instancji jest prawidłowa. Jest ona wykładnią literalną, a więc odnoszącą się do rzeczywistej treści przepisów przyjętych przez ustawodawcę w takim kształcie jak wprost wskazuje w/w akt normatywny. Nie zmienia tu istoty rzeczy fakt uprzedniego przekazania wniosku M. S. przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej do rozpoznania Prezesowi Sądu Okręgowego w Rzeszowie. Takim przekazaniem (w realiach przedmiotowej sprawy) nie był związany ani Sąd I instancji ani organ rozpoznający sprawę w I instancji toczącego się uprzednio postępowania administracyjnego.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przewiduje możliwość rozstrzygania sporów o właściwość (sporów kompetencyjnych). Taki spór powinien zostać wszczęty przez Prezesa Sądu Okręgowego co do części zgłoszonego we wniosku żądania (art. 4 oraz art. 15 § 2 powołanej ustawy). Ponieważ do sporu, o którym mowa nie doszło, Sąd I instancji zobligowany był, stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 2 ustawy P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 1 kpa, stwierdzić nieważność decyzji organów orzekających w obu instancjach postępowania administracyjnego w częściach dotyczących naruszenia przez nie przepisów dotyczących owej właściwości i to niezależnie od treści skargi wniesionej do Sądu.
Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie I kwestionowanego w skardze kasacyjnej wyroku było więc słuszne, a jego uzasadnienie niemalże wzorcowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny przytoczył w nim bowiem nie tylko przepisy prawa, które miały tu zastosowanie, ale także wsparł je argumentacją wskazaną w orzecznictwie sądowym. Szczególnie trafne było, w realiach przedmiotowej sprawy, odwołanie się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 listopada 1999 r. (lex nr 49943), w którym stwierdzono, że naruszenie każdego rodzaju właściwości przy wydawaniu aktu administracyjnego, powoduje jego nieważność i to niezależnie od tego czy rozstrzygnięcie jest merytorycznie trafne czy też nie.
Przepis art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, stanowi, że Prezes Sądu Okręgowego potwierdza okoliczność, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 4 tj. represje w postaci przebywania w więzieniach na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956 na podstawie przepisów wydanych przez władze, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne za działalność polityczną bądź religijną związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Właściwość Prezesa Sądu Okręgowego jest jednak wyłączona stosownie do art. 8 ust. 2 pkt 1 w/w ustawy w związku z jej art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. a w przypadku żądania potwierdzenia represji w postaci przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski w latach 1944-1956 bez wyroku. Fakt takiego pobytu może zostać potwierdzony jedynie przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. a).
W taki też sposób powyższe przepisy zostały zinterpretowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i takiej interpretacji skutecznych zarzutów postawić nie można.
W kwestii zarzutu naruszenia przepisu art. 1, 4 i następnych powołanej ustawy, uznać trzeba, że polega on na nieporozumieniu.
Przywoływanie bliżej nieokreślonych przepisów wskazanych jako następne po przepisach precyzyjnie wymienionych jest na tyle ogóle i nieprecyzyjne, iż uniemożliwia zajęcie przez Naczelny Sąd Administracyjny jakiegokolwiek stanowiska.
Twierdzenie z kolei, iż Sąd I instancji dopuścił się naruszenia art. 1 i 4 powołanej ustawy jest bezpodstawne z uwagi na to, iż materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy nie pozwalał organom orzekającym w postępowaniu administracyjnym uznać, iż P. S. był represjonowany w rozumieniu ustawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sposób wyczerpujący a wręcz nawet drobiazgowy wskazał przyczyny, które uzasadniały prawidłowość rozstrzygnięcia organów obu instancji w tej części. Rozważania Sądu poczynione w tej materii są w pełni przekonujące. W żadnej mierze nie można zarzucić im cech dowolności. Tenże Sąd wskazał bowiem co przemawiało za nieuwzględnieniem wniosku M. S..
Wywody poczynione w tej materii, Naczelny Sąd Administracyjny w pełni akceptuje i podziela.
Za zupełne nieporozumienie uznać należy natomiast zarzut naruszenia przepisów art. 7 i 77 kpa, albowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przepisów tych nie stosował.
Nie zmienia istoty rzeczy także i to, że wnioskodawczyni nie była reprezentowana w postępowaniu przez profesjonalnego pełnomocnika, wszak wszystkie dowody, których przeprowadzenie sugerowała, zostały w postępowaniu administracyjnym przeprowadzone. Mało tego, organy dążąc do wyjaśnienia istoty sprawy przeprowadziły także niezbędne dowody z urzędu.
Z kolei twierdzenie autora skargi kasacyjnej, że już po wydaniu wyroku przez Sąd I instancji wnioskodawczyni weszła w posiadanie dokumentów, które mogłyby być podstawą do zmiany decyzji organów, nie może być weryfikowane na etapie postępowania kasacyjnego. Takiej ewentualnej weryfikacji służy instytucja przewidziana w rozdziale 12 kpa.
Z powyższych względów skarga kasacyjna została, na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a., oddalona.