Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 8 września 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę E.Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2010 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] marca 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) odmówił przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w tej ustawie. Organ wskazał, że według art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939–1945.
Nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, lecz jedynie taka praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Tymczasem skarżąca w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała, więc szczególnie dotkliwej formy.
Skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2010 r. Organ podtrzymał stanowisko zaprezentowane uprzednio.
Skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy.
Oddalając skargę Sąd I instancji wskazał, że przepis art. 2 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się więc, przede wszystkim z koniecznością rekonstrukcji treści tego przepisu, z punktu widzenia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego i powstałej w związku z tym nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Sąd I instancji wyjaśnił, że Trybunał Konstytucyjny nie miał – jak wynika z uzasadnia wyroku – zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, ponieważ osoby dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.
W ocenie Sądu I instancji, spełnienia kryterium deportacji, w obecnym stanie prawym, nie należy zatem uzależniać od aspektu geograficznego lecz – jak wskazuje się w przywoływanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego – od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem.
Sąd I instancji doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Organ zbadał – co znalazło swoje właściwe odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia – czy obowiązek pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącą przybierał szczególnie dotkliwą. Organ badając uprawnienie skarżącej do uzyskania świadczenia, dokonał oceny sytuacji skarżącej nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Dlatego też słusznie – zdaniem Sądu I instancji – uznał, że wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącej, nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi.
Praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Niewątpliwie wiek skarżącej, zwiększał w niej poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca. Zarzuciła naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. – polegające na nieuzasadnionym oddaleniu skargi, pomimo naruszenia przez organ administracji przepisów proceduralnych, a mianowicie art. 80 k.p.a. Nastąpiło to zdaniem strony skarżącej z powodu przekroczenia granic swobodnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, wyrażające się w ustaleniu, że wykonywane przez skarżącą prace przymusowe nie przybrały szczególnie dotkliwej formy, a zatem nie spełniła ona wszystkich przesłanek do uzyskania dochodzonego świadczenia. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu administracji kosztów postępowania według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej zwanej p.p.s.a.) – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Oceniając we wskazanych wyżej granicach zasadność wniesionej skargi kasacyjnej w przedmiotowej sprawie, trzeba stwierdzić, że zarzuty nie są zasadne. Wynika to z następujących przesłanek.
Po pierwsze, należy stwierdzić, że strona skarżąca kwestionuje tylko w skardze kasacyjnej ustalenia faktyczne przyjęte w tej sprawie przez właściwe organy, poddane następnie wbrew zarzutowi kasacyjnemu prawidłowej kontroli przez Sąd I instancji. Oznacza to, że nastąpiło także prawidłowe zastosowanie art. 2 pkt 2 lit. a/ cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej jako materialnoprawnej podstawy do orzekania w tej sprawie przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Wynika to z tego, że nie nastąpiło naruszenie przez Sąd I instancji przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy p.p.s.a. w związku z art. 80 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W tym zakresie Sąd I instancji zasadnie bowiem orzekł, że przedmiotowe świadczenia przysługują tylko osobom, w odniesieniu do których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej jak i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, czyli był związany z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.
Ponadto osoby dotknięte taką formą represji powinny znajdować się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, lecz w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Powyższej przesłanki nie zakwestionował także "zakresowy" wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07), ponieważ orzekł on tylko, że art. 2 pkt 2 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie, w którym pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W realiach przedmiotowej sprawy nie było to jednak kwestionowane, ponieważ przedmiotem oceny była tylko przesłanka "szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy przymusowej" na okres co najmniej 6 miesięcy, w granicach przedwojennego państwa polskiego jak i obecnie państwa polskiego.
Stąd prawidłowo Sąd I instancji orzekł, że w tym stanie faktycznym nie nastąpiła "szczególna dolegliwość represji" wykonywanej pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącej oraz w zakresie "wyrwania" z dotychczasowego środowiska i zerwania z nim wszelkich więzi. Powyższa praca przymusowa była bowiem wykonywana we wsi Ruże, w znanej skarżącej okolicy oraz w niewielkiej odległości od rodziny i znajomych, tj. około kilkunastu kilometrów. Ponadto w oświadczeniu złożonym przez samą skarżącą skierowanym do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych opisała charakter tej represji (k. 11 akt administracyjnych). W szczególności stwierdziła, że w marcu 1940 r. w wieku 13 lat została skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie prowadzonym przez Niemca Wilhelma Schragge we wsi Ruże. Przez pierwsze dwa lata powyższe prace przymusowe polegały na opiece nad dziećmi i wykonywaniu innych prac domowych. Natomiast w późniejszym okresie wykonywała ciężkie prace w polu, w tym w szczególności wyrzucanie i ładowanie obornika oraz była skierowana do udoju kilkunastu krów.
Po drugie, w świetle powyższych okoliczności faktycznych, Sąd I instancji zasadnie orzekł, że nie wystąpiła w tej sprawie "szczególna dolegliwość represji" spowodowana rodzajem wykonywanej pracy przymusowej, tj. np. opieką nad dziećmi i wykonywaniem prac polowych w gospodarstwie rolnym czy też całkowitym zerwaniem więzi z dotychczasowym środowiskiem, tj. rodziną i znajomymi, biorąc także pod uwagę, że nowe miejsce pobytu było zaledwie w odległości kilkunastu kilometrów od dotychczasowego zamieszkania w marcu 1940 r.
Z tych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny z powodu braku usprawiedliwionych podstaw oddalił skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258–261 p.p.s.a.
Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.