Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Ol 763/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę S. H. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd I instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy.
Decyzją z dnia [...] października 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił S.H. przyznania uprawnień kombatanckich.
Następnie po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy ww. decyzję.
Skargę na to rozstrzygnięcie wywiódł S. H. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 22 marca 2011r., sygn. akt II SA/Ol 73/11 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, stwierdzając, że treść uzasadnienia decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie pozwala na stwierdzenie, że organ ten przeprowadził jakąkolwiek analizę zgromadzonych w sprawie dowodów i prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2011r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie odmówił S.H. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu organ podał, że strona wskazała, iż jego matka 10 lutego 1940r. została deportowana na Syberię. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski została zwolniona z łagru i wraz z Armią Andersa przedostała się do Iranu, a następnie do Ugandy, gdzie w 1944r. urodził się wnioskodawca. W 1947r. rodzina strony powróciła do Lubaczowa i zamieszkała u krewnych, gdyż ich własny dom był zajęty przez obcych ludzi. Po kilku miesiącach rodzina p. H. została przesiedlona na tzw. "ziemie odzyskane" do Górowa Iławeckiego w ramach Akcji Wisła. Organ stwierdził, że nie kwestionuje ogromu dotkliwości i cierpień, którym został poddany S.H., jednakże organ zobowiązany jest działać w granicach zakreślonych przez przepisy prawa. Te zaś w ustawie z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. 2002r., Nr 42, poz. 371, dalej jako "ustawa o kombatantach") określają enumeratywnie, co może być uznane za działalność kombatancką lub działalność z nią równoważną uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich. Stan faktyczny przedstawiony we wniosku strony nie wyczerpuje żadnego przypadku przewidzianego w przepisach ww. ustawy.
Pismem z dnia 16 czerwca 2011r. S.H. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Stwierdził w nim, że nadal nie wie dlaczego otrzymał decyzję odmowną. Zadał też pytanie czy jest rozgraniczenie pomiędzy kombatantem a osobą represjonowaną i na czym ono polega. Wskazał przy tym, że został wywieziony z domu rodzinnego w wieku 3 lat. Strona podkreśliła też, że jej rodzice byli uznawani za wrogów dawnej władzy.
Po rozpatrzeniu wniosku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lipca 2011r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r. Organ podniósł, że zobowiązany jest działać w granicach prawa i obowiązujących przepisów. W uzasadnieniu wskazano, że nie budzi wątpliwości fakt deportacji matki strony do ZSRR w lutym 1940 r. Jednakże po opuszczeniu przez matkę wnioskodawcy terytorium ZSRR w 1942r. nie podlegała ona już represjom określonym w art. 4 ust. 1 pkt 3 (pobyt na deportacji i zesłaniu w ZSRR).
W związku z tym strona urodzona 6 maja 1944r. w Ugandzie nie podlegała represjom określonym w ustawie o kombatantach. Organ stwierdził, że okoliczność wywiezienia strony wraz z rodziną z Lubaczowa do Górowa Iławeckiego w ramach akcji "Wisła" nie jest represją w rozumieniu wspomnianej ustawy, dlatego też nie stanowi ten fakt podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich.
Skargę na ww. decyzję wywiódł S.H. Wskazał, iż z decyzji z dnia [...] czerwca 2011r. wynika, że został wraz z rodziną deportowany tylko dlatego, że dom rodzinny matki został zajęty przez obce osoby. Stwierdził też, że na jego akcie urodzenia jest pieczęć z orłem w koronie i podpis konsula, przedstawiciela Rządu Polskiego na Uchodźstwie. Skarżący podkreślił, że nie został wywieziony przez okupantów, ale przez władze PRL. Podkreślił, że Senat RP potępił w specjalnej uchwale akcję "Wisła", w której zastosowano właściwą dla systemów totalitarnych zasadę odpowiedzialności zbiorowej. Autor skargi stwierdził, że odniósł wrażenie, iż nikt z Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie analizował jego dokumentacji załączonej do wniosku o przyznanie stosownych uprawnień.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 listopada 2011 r. oddalając skargę uznał, iż zaskarżona decyzja nie została podjęta z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji wyjaśnił, że zagadnienia związane z działalnością kombatancką oraz działalnością równorzędną z działalnością kombatancką uregulowane zostały ustawą z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. 2002r., Nr 42, poz. 371).
Sąd I instancji przytoczył treść art. 1 ust. 1 tej ustawy zawierającego definicję kombatanta oraz ust. 2 w/w przepisu określającego co należy rozumieć za działalność kombatancką. Sąd I instancji wskazał, że art. 2 rzeczonej ustawy określa działalność równorzędną z działalnością kombatancką. Nadto Sąd wyjaśnił, iż art. 3 ustawy określa co zalicza się do okresów działalności kombatanckiej lub równorzędnej z działalnością kombatancką. Sąd przytoczył również treść art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z którego wynika, że przepisy ustawy znajdują zastosowanie również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, oraz co należy rozumieć pod pojęciem represji.
W ocenie Sądu I instancji w sprawie bezspornie ustalono, że matka skarżącego 10 lutego 1940r. została deportowana na Syberię. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski została zwolniona z łagru i wraz z Armią Andersa przedostała się w 1942 r. do Iranu, a następnie do Ugandy, gdzie w 1944r. urodził się wnioskodawca. W 1947r. rodzina strony powróciła do Lubaczowa i zamieszkała u krewnych, gdyż dom ich był zajęty przez obcych ludzi. Po kilku miesiącach rodzina p. H., jako uznana za wrogą dla "władzy ludowej" m.in. ze względu na związki z Armią Andersa rodziców skarżącego, została przesiedlona na tzw. "ziemie odzyskane" do Górowa Iławeckiego w ramach akcji "Wisła". Zestawiając przywołane regulacje prawne ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego z ustalonym w sprawie stanem faktycznym odnośnie działalności kombatanckiej S.H., Sąd I instancji doszedł do wniosku, że z całą pewnością skarżący nie spełnia żadnej z przesłanek przesądzających o przyznaniu uprawnień kombatanckich.
Nadto podkreślił, iż przesiedlenie skarżącego w ramach akcji Wisła absolutnie nie zalicza się do działalności kombatanckiej, ani też działalności równorzędnej z działalnością kombatancką. Przywołany zaś fakt deportacji matki strony na Syberię mógłby mieć wpływ na ustalenie uprawnień kombatanckich w stosunku do niej, a nie do syna. Podobnie fakt urodzenia się strony w Ugandzie i pobyt w polskim osiedlu Koja w Ugandzie nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich. Sąd I instancji wyjaśnił, że wyrok tut. Sądu, na który powołuje się skarżący, wprawdzie uchylił wcześniejsze decyzje organu w rzeczonej sprawie, jednakże spowodowane to było tylko względami formalnymi.
Sąd stwierdził, iż aktualne rozstrzygnięcia, mimo, że pozbawione obszernego uzasadnienia zostały wydane zgodnie z przepisami ustawy o kombatantach. Dlatego też Sąd I instancji przyjął, że lakoniczność uzasadnienia decyzji organu nie miała żadnego wpływu na wynik sprawy, który w ocenie Sądu I instancji nie budzi żadnych wątpliwości. Sąd zaznaczył, że nie kwestionuje ustaleń Sądu Okręgowego w Olsztynie – Wydział I Cywilny, poczynionych w znajdującym się w aktach sprawy wyroku tego Sądu z dnia 23 listopada 2009r., sygn. akt I C 420/09. Podniesiono w nim, że w świetle twierdzeń strony oraz przedłożonych przez powoda (S.H.) dokumentów, których wiarygodności ani treści nie kwestionowano, bezsporne było, że powód wiosną 1947r. jako dziecko został deportowany w ramach tzw. akcji Wisła z Lubaczowa do Górowa Iławeckiego, gdzie aktualnie zamieszkuje. Nie kwestionowano również, że akcja deportacyjna "Wisła" wykonywana w ramach władczych działań państwa nie miała podstaw prawnych, a czynności przeprowadzających ją funkcjonariuszy prowadzące do deportacji powoda miały charakter bezprawny.
Jednakże Sąd I instancji podkreślił, iż w świetle obowiązujących i przywołanych już przepisów ustalenia te nie mają żadnego wpływu ani znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, bowiem ustawodawca, nie przewidział, żeby osobom deportowanym w ramach akcji "Wisła" przysługiwały uprawnienia kombatanckie.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył S.H. reprezentowany przez adwokata. Wyrok zaskarżono w całości zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.:
- - art. 4 ust. 1 pkt 3 lit b ustawy o kombatantach, przez jego błędną wykładnię, co w konsekwencji skutkowało niezasadnym ustaleniem, iż skarżący nie spełnia przesłanek uzasadniających przyznanie mu uprawnień kombatanckich, mimo, iż na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, należało uznać, iż osoba urodzona w czasie transportu do Polski z miejsca przymusowego pobytu matki na zesłaniu lub deportacji w byłym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich jest osobą represjonowaną w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b w/w ustawy;
oraz naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- - art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "p.p.s.a.") w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., polegające na tym, iż Sąd I Instancji, w uzasadnieniu wyroku lapidarnie odniósł się do okoliczności związanej z drogą skarżącego i jego rodziców z zesłania z ZSRR do Polski, nie dokonując głębszej analizy tej okoliczności pod kątem ewentualnego zastosowania w niniejszej sprawie.
Wskazując na powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych, oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej oraz zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, albowiem nie zostały one opłacone ani w całości ani w części.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy Sąd I instancji skupił się głównie na wątku akcji "Wisła". Natomiast w sposób lakoniczny odniósł się do faktu urodzenia się skarżącego w drodze powrotnej jego rodziców z zesłania do Polski, w żaden sposób nie argumentując braku podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich z tego tytułu wskazując jedynie "że sam fakt urodzenia się strony w Ugandzie i pobyt w polskim osiedlu Koja w Ugandzie nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich". Pełnomocnik skarżącego podkreślił, iż bezspornym faktem w niniejszej sprawie jest deportacja rodziców skarżącego do ZSRR w lutym 1940 r. jak również opuszczenie przez nich terytorium ZSRR w 1942 r. i rozpoczęcie powrotu do ojczyzny, w sposób najbardziej adekwatny do możliwej wówczas sytuacji. W związku z oczywistym brakiem możliwości bezpośredniego powrotu do Polski przez rodziców skarżącego, skutki deportacji doprowadziły do tymczasowego przebywania w Ugandzie, gdzie urodził się skarżący.
Jak sam skarżący stwierdził, nie miał tam do czynienia z polską kulturą, religią, obyczajami, etc. Zdaniem skarżącego na uwagę zasługuję orzeczenie WSA w Bydgoszczy z dnia 21 września 2010 r., sygn. II SA/Bd 672/2010, które stanowi, iż pojęcie deportacji nie należy utożsamiać tylko i wyłącznie z przymusowym wysiedleniem, ale również z faktem zakazania osobie objętej nakazem deportacji powrotu do miejsca, z którego przybyła. Tym samym skoro rodzice skarżącego byli objęci deportacją, to niewątpliwie musiała ona również dotyczyć skarżącego. Zdaniem skarżącego utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje, że dziecko urodzone w czasie transportu repatriacyjnego do Polski z miejsca przymusowego pobytu matki na zesłaniu lub deportacji w b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, jest osobą represjonowaną w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit b. ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (III ARN 40/96 Sąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Wyrok WSA w Olsztynie z dnia 25 listopada 2008 r. II SA/Ol 746/08).
Podniesiono, że w przedmiotowej sprawie bezsporne jest, iż skarżący urodził się w drodze powrotnej do ojczyzny. Zamiarem rodziców skarżącego był powrót do ojczyzny w jak najszybszym czasie i w jak najbezpieczniejszy sposób. O tym zamiarze przesądza chociażby fakt możliwości wyboru różnych kierunków dalszej tułaczki przez Polaków zamieszkałych w Ugandzie. Jak wynika z kart historii, Polacy przebywający na terenach Afryki wschodniej nie zawsze wybierali powrót do ojczyzny. Zdaniem skarżącego czas powrotu do ojczyzny jest tu bez znaczenia, gdyż uwarunkowany był dynamiką działań wojennych.
Skarżący przyjechał transportem repatriacyjnym do ojczyzny wraz z rodzicami w 1947 r. Od chwili urodzenia do momentu przybycia do ojczyzny z całą pewnością nie przebywał w warunkach, które mogłyby pozytywnie wpływać na jego rozwój, a które były związane z przymusową deportacją jego rodziców w 1940 r.
Podkreślono, iż zgodnie z użytą w orzeczeniu z dnia 26 września 1996 r. wykładnią rozszerzającą art. 4 ust. 1 pkt 3 lit b. w/w ustawy: "przebywanie na przymusowej deportacji obejmuje nie tylko sam okres przymusowego osadzenia w danym miejscu, ale także czas spędzony w transporcie do tego miejsca, jak i w drodze powrotnej. Jest rzeczą powszechnie znaną, iż sam transport - z uwagi na warunki w nim panujące był okresem represji i tragicznych często doświadczeń dla osób tak przewożonych. Pogląd więc, że represje ustały w czasie drogi powrotnej z zesłania nie może być uznany za prawidłowy. Nie można też przyjmować, że skarżący represjom nie podlegał, skoro urodził się już po przymusowej deportacji. Warunki panujące w miejscu zesłania, jak i w drodze do Polski miały niewątpliwie negatywny wpływ na rozwój fizyczny i psychiczny dziecka pozostającego w tym czasie w łonie matki.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie Sąd nie dopatrzył się przesłanek nieważności wskazanych art. 183 § 2 p.p.s.a., stąd rozpatrywał sprawę jedynie w granicach zakreślonych skargą kasacyjną.
Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia, a to z poniższych względów.
Zgodnie z art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1), oraz naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej.
W przedmiotowej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej zostały oparte na obydwu podstawach wymienionych w art. 174 p.p.s.a.
Sposób sformułowania zarzutów skargi kasacyjnej polegający na wzajemnym powiązaniu zarzutów naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania pozwala Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na odniesienie się do kilku kwestii podniesionych w zarzutach bez konieczności przedstawiania argumentacji oddzielnie do obydwu podstaw zaskarżenia wyroku.
Stan faktyczny ustalony w niniejszej sprawie jest bezsporny. Wynika z niego, iż matka skarżącego w 1940 r. została deportowana na Syberię. W 1942 r. po podpisaniu układu Sikorski-Majski została zwolniona z łagru i wraz z Armią Andersa przedostała się do Iranu, a następnie do Ugandy, gdzie w 1944 r. urodził się skarżący. W 1947 r. skarżący wraz z rodziną powrócił do Lubaczowa. Po kilku miesiącach rodzina skarżącego została przesiedlona na tzw. "ziemie odzyskane" do Górowa Iławeckiego w ramach Akcji Wisła.
Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej sprowadzają się do jednej kwestii tj. przyjęcia przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, a następnie przez Sąd I instancji, iż okoliczność urodzenia się skarżącego w drodze powrotnej jego rodziców z zesłania do Polski, nie stanowi podstawy do przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich.
Powyżej przedstawione ustalenia faktyczne odnieść należy do przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit b ustawy o kombatantach. Zgodnie z jego treścią przepisy tej ustawy stosuje się do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami zaś w rozumieniu tej ustawy są między innymi okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR. Treść omawianego przepisu nie daje podstaw do wyłączenia spod jej działania dzieci urodzonych w miejscach zsyłek i deportacji w ZSRR z rodziców poddanych tym represjom. Jednakże matka skarżącego przebywała na zesłaniu w ZSRR do września 1941 r., a w dniu 12 sierpnia 1942 r. przyjechała do Iranu, natomiast skarżący urodził się w Ugandzie w dniu 6 maja 1944 r., czyli po przeszło dwóch latach od ustania zesłania, to przy takich ustaleniach faktycznych nie można uznać, że Sąd I instancji naruszył prawo materialne akceptując nie zastosowanie przez organ w stosunku do skarżącego przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach.
Przepis ten zawiera ścisłe ograniczenia podmiotowe i przedmiotowe i nie może być wykładany rozszerzająco. Podkreślić należy, iż przyjęcie odmiennej interpretacji cytowanego przepisu byłoby sprzeczne z jego literalnym brzmieniem.
Wobec powyższego stwierdzić należy, iż przepisy omawianej ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. nie dawały więc żadnej podstawy do przyznania skarżącemu praw kombatanckich. Organ rozpoznający sprawę działał na podstawie przepisów prawa i nie mógł w tej sytuacji uwzględnić żądania skarżącego.
W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., wskazać należy, że brzmienie tego przepisu nie pozostawia w zasadzie wątpliwości, co do tego, że obejmuje on wyłącznie przypadki, w których gdyby nie naruszono przepisów postępowania, to najprawdopodobniej zapadłoby orzeczenie o innej treści. Można zarzucić Sądowi I instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził naruszenie przepisów prawa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mimo to Sąd ten nie spełnił dyspozycji tej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonej decyzji. Jeśli zatem z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uznać należy, że rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd I instancji normy prawnej.
W związku z tym uznać należy, że nie doszło do naruszeń wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., który stanowi, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Oznacza to, że sąd administracyjny zobligowany jest odnieść się wyłącznie do kwestii istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy. Uzasadnienie wyroku powinno zawierać rozważania pozwalające na uznanie, że Sąd I instancji wyjaśnił w sposób niewadliwy zastosowanie przez organy przepisów prawa materialnego czy przepisów prawa procesowego.
W ocenie składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia przesłanki określone w art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd odniósł się do ustalonego przez organy stanu faktycznego sprawy. Okoliczność, że skarżący nie zgadza się z ustaleniami Sądu nie może kwestionować prawidłowości uzasadnienia.
Mając powyższe na uwadze, uznając że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., jak w sentencji wyroku.