Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 listopada 2018r., wydanym w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 1802/18 oddalił skargę Z.K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich.
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Z.K. zwrócił się do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnień wynikających z ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, z tytułu urodzenia w czasie trwania represji wobec rodziców na terytorium byłego ZSRR w czasie II wojny światowej. Jak wskazał urodził się [...] maja 1944 r. w M., na terytorium byłego ZSRR.
Decyzją z [...] maja 2018 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 21 ust. 1 i art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2018 r., poz. 276 – dalej w skrócie "ustawa o kombatantach"), odmówił przyznania Z.K. uprawnień kombatanckich z uwagi na brak dowodów, że rodzice wnioskodawcy w czasie pobytu w ZSRR w latach 1939-1946 podlegali represjom, o których mowa w ustawie.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z.K., reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, podnosząc zarzut naruszenia art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach, poprzez uznanie, że skarżący i jego rodzice nie byli ofiarami represji.
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie.
Orzekając o oddaleniu skargi Sąd I instancji stwierdził, że w sprawie niespornym jest, że w okresie II wojny światowej rodzice skarżącego przebywali na terytorium byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, gdzie zresztą on sam się urodził, przy czym ich pobyt tam wiązał się z rozpoczęciem, a następnie końcem działań wojennych. Uwagę na tę ostatnią kwestię zwrócił zresztą sam skarżący w uzasadnieniu skargi.
Jak wyjaśnił Sąd I instancji, zgodnie z wolą ustawodawcy, nie każdy pobyt danej osoby na terytorium ZSRR w okresie II wojny światowej zaliczany jest do represji, skutkującej przyznaniem uprawnień kombatanckich na podstawie przepisów powołanej wyżej ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Za pobyt taki uznany może być jedynie ten, który spełnia łącznie dodatkowe dwie przesłanki określone w art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b, tj. musi on wynikać z: pkt 1 - przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych; pkt 2 - przymusowych zesłań i deportacji. Dopiero łączne spełnienie określonych przepisami ustawy warunków uprawnia Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych do wydania pozytywnej decyzji na podstawie art. 21 ust. 1 w związku z art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach.
We wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich wnioskodawca podał, że jego rodzice "uciekli do Rosji w 1939 r." Już ta okoliczność wskazuje na charakter ich przybycia na terytorium ZSRR. Mimo wskazania w dalszej części wniosku, iż zostali "zesłani do M. " wnioskodawca w żaden sposób nie udowodnił, ani nawet nie uprawdopodobnił tej okoliczności. Jak wynika z archiwalnych dokumentów zebranych przez organ, do czasu wybuchu wojny w 1939 r. matka skarżącego – B.G. zamieszkiwała w O., a jego ojciec – U.K. w K., zaś od 1939 r. przebywali w ZSRR. Brak jest jakichkolwiek dowodów, choćby pośrednich, wskazujących na ich przymusowy (a więc na skutek zesłania lub deportacji) pobyt w M. z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych.
W ocenie Sądu, pobyt ten był efektem ucieczki przed działaniami wojennymi i niemiecką okupacją. O ile nie może budzić wątpliwości, że w szczególnych sytuacjach spowodowanych zwłaszcza upływem czasu, gdy przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich jest utrudnione, obowiązek współdziałania w ustaleniu prawdy obiektywnej spoczywa na organie, na którym ciąży też obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, o tyle obowiązki te nie mają charakteru bezwzględnego. Przede wszystkim osoba ubiegająca się o te uprawnienia powinna wykazać przesłanki uzasadniające ich przyznanie.
Zdaniem Sądu, rozpoznając sprawę organ podjął niezbędne kroki w celu weryfikacji wniosku Z.K., zwracając się do Żydowskiego Instytutu Historycznego, czy wielokrotnie do Instytutu Pamięci Narodowej oraz badając dokumenty przedstawione przez stronę. Jednocześnie zauważył, że załączona do wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich rekomendacja Centrum Organizacji Ocalałych z Holokaustu nie może być samoistną i wystarczającą podstawą jego uwzględnienia, zważywszy na jej treść. Z dokumentu tego wynika bowiem, że został on oparty "na podstawie oceny stosownej dokumentacji dokonanej przez Konferencję Żydowskich Roszczeń Materialnych Wobec Niemiec". Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy wnioskodawca wywodzi swe uprawnienia z faktu przebywania na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR, co nie ma bezpośredniego związku z działaniami niemieckimi.
Ponadto z dokumentu tego nie wynika, czy w ocenie podmiotu udzielającego rekomendacji skarżący jest ofiarą prześladowań reżimu narodowo-socjalistycznego, czy też jest poszkodowany przez władze Związku Radzieckiego.
W ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy organ prawidłowo zastosował obowiązujący przepis prawa materialnego. Sąd podzielił także ustalenia dokonane w zaskarżonej decyzji. Podsumowując stwierdził, że poza wyartykułowanym w skardze zarzutem naruszenia prawa materialnego, nie dopatrzył się w zaskarżonej decyzji żadnych naruszeń prawa, w szczególności przepisów postępowania, które skutkowałyby koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Z.K. reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem wniósł o jego uchylenie w całości, uchylenie zaskarżonej decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Wyrokowi Sądu I instancji skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 3 lit b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego poprzez uznanie, iż skarżący nie był ofiarą represji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna podlega oddaleniu.
Z uwagi na brak przesłanek nieważności postępowania, wymienionych enumeratywnie w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał sprawę w granicach skargi kasacyjnej.
Podniesiony pod adresem zaskarżonego wyroku Sądu I instancji zarzut naruszenia art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach, poprzez uznanie, że skarżący nie był ofiarą represji, nie został oparty na usprawiedliwionych podstawach.
Zgodnie z treścią art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach, przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR.
Przyjęta przez Sąd I instancji literalna wykładnia powyższego unormowania nie budzi zastrzeżeń co do jej prawidłowości i zasługuje na aprobatę. Rację ma bowiem Sąd, że zgodnie z wolą ustawodawcy nie każdy pobyt danej osoby na terytorium ZSSR w okresie II wojny światowej jest zaliczany do represji skutkującej przyznaniem uprawnień kombatanckich na podstawie przywołanej wyżej ustawy. Przepis art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach zawiera ścisłe ograniczenia podmiotowe oraz przedmiotowe i nie może być wykładany rozszerzająco. Warunkiem przyznania uprawnień kombatanckich jest, aby pobyt ten spełniał łącznie dwie przesłanki.
Po pierwsze – musi on wynikać z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych, po drugie – musi wynikać z przymusowych zesłań i deportacji. Zatem, dobrowolny wyjazd na terytorium byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i przebywanie tam przez okres trwania wojny nie stanowi ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie uprawnień kombatanckich.
Z ustalonego przez organ i zaaprobowanego przez Sąd I instancji stanu faktycznego sprawy, którego skarżący kasacyjnie nie zdołał podważyć w skardze kasacyjnej wynika, że matka skarżącego B.G. do czasu wybuch II wojny światowej w 1939 r. zamieszkiwała w O., natomiast jego ojciec U.K. mieszkał w K. Po wybuchu wojny rodzice skarżącego, co jasno wynika z lektury wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich, uciekli do ZSSR, gdzie przebywali do 1946 r. Skarżący kasacyjnie urodził się [...] maja 1944 r. w M., na terytorium byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Co prawda w dalszej części wniosku skarżący twierdził, że rodzice zostali "zesłani do M.", to jednak w toku postępowania administracyjnego, a następnie sądowego, nie przedłożył na tą okoliczność jakichkolwiek, choćby nawet pośrednich dowodów. Takim dowodem, jak poprawnie ocenił Sąd I instancji w ślad za organem, nie jest załączona do wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich rekomendacja Centrum Organizacji Ocalałych z Holokaustu sporządzona, co trzeba podkreślić na podstawie "oceny stosownej dokumentacji dokonanej przez Konferencję Żydowskich Roszczeń Materialnych Wobec Niemiec".
Także przeprowadzone przez organ postępowanie dowodowe, w ramach którego zwracał się on o nadesłanie archiwalnych dokumentów do Żydowskiego Instytutu Historycznego, Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu nie potwierdziło stanowiska skarżącego o przymusowym zesłaniu i deportacji rodziców skarżącego do M., a tym samym o doznanej z tego tytułu represji z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych. Trafnie wobec tego wywiódł Sąd I instancji, że pobyt na terenie ZSSR był efektem ucieczki przed działaniami wojennymi i niemiecką okupacją.
Brak jakichkolwiek dowodów na okoliczność przymusowego zesłania i deportacji rodziców skarżącego na terytorium ZSSR z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych, stanowił dostateczną przesłankę do wydania przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzji o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich. Podnoszona w treści skargi kasacyjnej obawa o utratę życia i zdrowia ze strony okupanta hitlerowskiego i sowieckiego, długość trwania pobytu na terytorium ZSSR, działania wojenne oraz sytuacja prawna i polityczna, która uległa zmianie po zakończeniu wojny i umożliwiła rodzinie skarżącego kasacyjnie powrót do kraju, nie mogły uzasadniać przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach. Nie negując niezwykle trudnej sytuacji, w jakiej znaleźli się rodzice skarżącego, nie można uznać, że ucieczka stanowiła zesłanie i deportację o charakterze przymusowym, a więc nastąpiła wbrew ich woli.
Ponownie podkreślić trzeba, że w ustawie o kombatantach przewidziano przywileje dla ściśle określonej grupy osób. Idąc tokiem rozumowania autora skargi kasacyjnej podmiotami legitymowanymi do uzyskania uprawnień kombatanckich byliby wszyscy ci, którzy z obawy przed działaniami wojennymi uciekli z dotychczasowego miejsca zamieszkania na terytorium ZSSR, nie doznając represji w rozumieniu określonym przepisem ustawy. Skarżący, nie jest osobą, która podlegała represjom w świetle art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach, zatem odmowa przyznania mu wnioskowanych uprawnień nie naruszała przepisów obowiązującego prawa.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.