Uzasadnienie
II OSK 979/07
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 14 marca 2007 roku o sygn. akt IV SA/Po 565/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skargi M. K. – L., uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne:
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U.Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) odmówił M. K. – L. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego ustawą. W uzasadnieniu decyzji organ administracyjny wskazał na art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, zgodnie z którym represją jest deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. Mając powyższe na uwadze, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że wnioskodawczyni będąc poddana represji przez okres krótszy niż 6 miesięcy nie spełnia ustawowego warunku przyznania stosownego świadczenia.
Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy, M. K. – L. podniosła, że od dnia urodzin, tj. od [...] do [...], jako niemowlę przebywała na terenie Niemiec. Jej rodzice w [...] r. zostali deportowani do prac przymusowych w miejscowości [...] w Niemczech, gdzie pracowali do dnia zakończenia wojny. Do kraju wrócili jednak dopiero w [...] r. Tym samym spełnia warunki przyznania jej stosownego świadczenia pieniężnego.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], działając na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, utrzymał w mocy własną decyzję. Organ orzekający w sprawie uznał, iż M. K. – L. nie spełnia warunku minimum 6 miesięcznej deportacji, zawartego w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, gdyż do wymaganego okresu deportacji nie można bowiem zaliczyć okresu po dniu 8 maja 1945 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M. K. – L. podniosła zarzuty tożsame z tymi, które zawarte były we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Uwzględniając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził, iż ustawa o świadczeniu pieniężnym odróżnia samo pojęcie represji i osoby represjonowanej od świadczenia, którego wysokość jest związana z okresem wykonywania pracy przymusowej. Dlatego też w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że wykazanie wykonywania pracy przymusowej nie jest warunkiem uznania za represję, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, a osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek.
Ponadto Sąd zauważył, że przepis art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, definiując represję, wskazuje na deportację do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. Nie oznacza to jednak, aby w przypadku, gdy deportacja nastąpiła na czas nieoznaczony a faktyczny pobyt osoby deportowanej trwał krócej niż 6 miesięcy, brak było podstaw do uznania, iż mamy do czynienia z deportacją. W ocenie Sądu I instancji, mając na uwadze treść w/w przepisu, zasadnym jest położenie nacisku również na zamiar oraz cel, dla którego nastąpiło wywiezienie na roboty przymusowe (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 grudnia 2000 r. o sygn. akt V SA 674/00). Przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, koniecznym jest więc odniesienie się do sfery zamierzeń okupanta przeprowadzającego deportację, a nie wyłącznie do faktycznego okresu deportacji.
Zdaniem Sądu, w przedmiotowej sprawie zasadnym było także sięgnięcie do zasad wykładni, zgodnie z którymi znaczenie przepisu zależy nie tylko od jego językowego sformułowania, ale także od treści innych przepisów oraz całego szeregu wyznaczników pozajęzykowych, takich jak cele oraz funkcje regulacji prawnej i przekonania moralne.
Zestawiając treść art. 2 pkt 2 lit. a) z art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, Sąd I Instancji uznał, że gdyby przyjąć wykładnię przepisu definiującego deportację, dokonaną w zaskarżonej decyzji, nieuprawnionym byłoby wypłacanie świadczenia za okres pracy krótszy niż 6 miesięcy. Prowadziłoby to bowiem do sprzeczności przepisów ustawy, a tym samym byłoby to sprzeczne z zasadą racjonalnego ustawodawcy. Zasadnym jest zatem uznanie, iż możliwe jest przyznanie świadczenia pieniężnego za okres krótszy niż 6 miesięcy.
W skardze kasacyjnej Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich przez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przepis ten stanowi podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego osobie, która urodziła się w okresie deportacji jej rodziców i spędziła tam w czasie II wojny światowej krótszy, niż 6 - miesięczny okres, w sytuacji, gdy w świetle tego przepisu warunkiem koniecznym przyznania uprawnienia jest pobyt przez okres co najmniej 6 miesięcy na terytorium III Rzeszy lub terenie przez III Rzeszę okupowanym.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ przytoczył szereg tez orzeczeń sądu administracyjnego oraz wskazał, iż pogląd Sądu I instancji, jakoby odmowa przyznania świadczenia pieniężnego osobie, której pobyt na deportacji trwał krócej niż 6 miesięcy prowadziła do sprzeczności z art. 3 ust. 1 ustawy nie zasługuje na aprobatę. Zdaniem skarżącego organu, uszło bowiem uwadze Sądu, iż art. 3 ust. 1 ustawy odnosi się do okresu pracy, o którym mowa w art. 2 ustawy, zatem zarówno pkt 1, jak i 2. Tymczasem, jedynie w pkt 2 ustawodawca wprowadził warunek długości pobytu na deportacji, w przypadku pracy w obozie pracy (pkt 1) dla przyznania świadczenia wystarczający jest krótszy, niż 6 miesięcy, okres pobytu.
Mając na uwadze powyższe organ stwierdził, iż Sąd I instancji uznając, że skarżąca spełnia przesłanki do uznania jej za osobę deportowaną, dokonał błędnej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach pieniężnych, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Podnosząc taki zarzut w ramach podstawy kasacyjnej, o której mowa w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) – zwanej dalej p.p.s.a., organ wniósł na podstawie art. 188 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi oraz o zwrot kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do postanowień art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Mając na względzie fakt, iż w rozpoznawanej sprawie żadna z przesłanek wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. nie wystąpiła, Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był rozpoznać sprawę wyłącznie w granicach zakreślonych skargą kasacyjną.
Skarga kasacyjna oparta została na zarzucie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U.Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przepis ten stanowi podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego osobie, która urodziła się w okresie deportacji jej rodziców i spędziła tam w czasie II wojny światowej krótszy, niż 6 - miesięczny okres, w sytuacji gdy w świetle tego przepisu warunkiem koniecznym przyznania uprawnienia jest pobyt przez okres co najmniej 6 miesięcy na terytorium III Rzeszy lub terenie przez III Rzeszę okupowanym.
Postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego ma usprawiedliwione podstawy i zasługuje na uwzględnienie.
Jak wynika z treści art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Represją, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.
Z treści powyższych przepisów wynika w sposób niebudzący wątpliwości, iż świadczenie pieniężne przysługuje wyłącznie osobie, która podlegała represji w rozumieniu art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.
Rozpoznając niniejszą sprawę, której przedmiotem jest uprawnienie do świadczenia pieniężnego, w pierwszej kolejności ustalenia zatem wymaga, jaki charakter miał pobyt skarżącej na terytorium III Rzeszy w latach [...] – [...], tj. czy można mu przypisać cechy represji, o której mowa w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.
W rozpoznawanym stanie faktycznym nie sposób oczywiście stwierdzić, iż skarżąca została wywieziona do pracy przymusowej, gdyż jak wynika z akt sprawy urodziła się ona w dniu [...] w miejscowości [...] w Niemczech podczas deportacji rodziców. Powszechnie przyjmuje się jednak w orzecznictwie, iż o deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, ale i wtedy, gdy dziecko urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców - w miejscu wykonywania robót przymusowych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. o sygn. akt OSK 135/04 czy z dnia 12 października 2006 r. o sygn. akt II OSK 1013/06). Powyższe pozwala na przyjęcie, iż od dnia swoich urodzin do dnia zakończenia wojny skarżąca przebywała na deportacji wraz z rodzicami.
W tym miejscu wypada również wskazać, iż do okresu deportacji nie może zostać zaliczony okres pozostawania w miejscu wykonywania pracy przymusowej po dniu zakończenia wojny, jak i okres prenatalny.
Po pierwsze, należy zauważyć, iż data zakończenia wojny jest ostateczną datą, do której pobyt osób wywiezionych do prac przymusowych może być uznany za deportację (w konsekwencji i za represję). Pojęcie deportacji użyte w treści art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak potwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 marca 1999 r. o sygn. akt III RN 158/98, odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych i dotyczy okresu od dnia 1 września 1939 r. do 8 maja 1945 roku. Zatem pobyt M. K. – L. poza granicami kraju po 8 maja 1945 r. nie stanowi pobytu na deportacji.
Odnosząc się natomiast do kwestii zaliczenia do czasu trwania represji okresu prenatalnego, należy wskazać przede wszystkim, iż przepis art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym wymaga, aby w okresie podlegania represjom osoba posiadała obywatelstwo polskie. Natomiast, jak to wynikało z art. 4 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U.Nr 7, poz. 44 z późn. zm.), obowiązującej w czasie przebywania skarżącej wraz z rodzicami na deportacji, obywatelstwo polskie nabywało się co do zasady przez urodzenie. Skoro zatem nabycie obywatelstwa następowało z chwilą urodzenia się (gdy ojciec lub matka posiadali polskie obywatelstwo), nie sposób przyjąć, że nasciturus posiadał obywatelstwo polskie.
Powyższe rozważania dają podstawy do stwierdzenia, iż w przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji matki do pracy przymusowej za okres deportacji, uznaje się – w rozpoznawanej sprawie - wyłącznie okres od dnia urodzenia do dnia zakończenia II wojny światowej. Okres ten, jak już wskazano wcześniej, w przypadku M. K. – L., wynosi [...] miesięcy i [...] dni i jest krótszy niż 6 miesięcy, zatem brak jest podstaw do uznania deportacji za represję w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym.
Mając na uwadze powyższe, należy uznać za uzasadniony zarzut skargi kasacyjnej, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu dopuścił się błędnej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, wyrażając pogląd, że w rozpoznawanej sprawie możliwe jest przyznanie świadczenia pieniężnego w przypadku deportacji na okres krótszy niż 6 miesięcy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie znajduje odzwierciedlenia w treści przepisów odwoływanie się, jak to uczynił Sąd I instancji, do zamierzeń hitlerowskiego okupanta oraz celu deportacji. Posłużenie się w zaskarżonym wyroku argumentem, iż obywatele polscy wywożeni byli do prac przymusowych na czas nieokreślony, a zatem z założenia dłuższy niż 6 miesięcy, należy uznać za chybione. Przyjęty przez ustawodawcę wymóg co najmniej 6- miesięcznego okresu deportacji należy bowiem rozumieć jako wymóg 6 – miesięcznego faktycznego pobytu. Przyjęcie poglądu wyrażonego przez Sąd I instancji prowadziłoby do tego, że część przepisu w zakresie dotyczącym długości pobytu na deportacji należałoby uznać za zbędną. Taki sposób wykładni przepisów jest zaś niedopuszczalny.
Podzielić również należy pogląd wyrażony w skardze kasacyjnej, iż posiłkowanie się przez Sąd I instancji treścią przepisu art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym jest nieprawidłowe. W przepisie art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym określone zostały zasady ustalenia wysokości świadczenia pieniężnego. Sąd I instancji wywiódł, że ustalenie w treści przepisu wysokości świadczenia za okresy krótsze niż 6 miesięcy, daje podstawę do twierdzenia, że przysługuje ono w każdym przypadku za okres krótszy niż 6 miesięcy. Sąd I instancji nie dostrzegł jednak, że art. 3 ustawy o świadczeniu pieniężnym odnosi się do świadczenia przysługującego na podstawie art. 2 ustawy, a więc nie tylko pkt 2, który znajdował zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, ale i pkt 1, który dotyczy innego tytułu do świadczenia – osadzenia w obozach pracy przymusowej w okresie wojny 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych. Podkreślenia wymaga, iż w przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, ustawodawca nie wprowadził warunku określającego minimalny czas trwania pobytu w obozie pracy przymusowej, zatem jedynie w tym przypadku możliwe jest przyznanie świadczenia za okres nieprzekraczający 6 miesięcy.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok. Z uwagi na fakt, iż skarga kasacyjna oparta była wyłącznie na podstawie, o której w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. i zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 p.p.s.a., rozpoznał skargę i oddalił ją na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Jednocześnie na zasadzie art. 207 § 2 p.p.s.a. postanowiono o odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.