Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, postanowieniem z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2560/12, odmówił na podstawie przyznania S. w W. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nabycia z mocy prawa nieodpłatnie prawa własności nieruchomości.
We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że posiada znaczne zadłużenie, które powoduje, iż nie ma ona dostatecznych środków na uiszczenie kosztów sądowych, o czym świadczy m.in. niekorzystny wynik bilansów za rok 2007, 2008 i 2009, kiedy S. odnotowała straty, a także stan środków finansowych na rachunku bankowym z dnia 13 sierpnia 2013 r. (zadłużenie w kwocie 32 289 369,98 zł). Wysokość zysku za ostatni rok obrotowy, jak wynika z wniosku, wynosił 2 354 785,03 zł. Wnioskodawczyni wskazała ponadto, że wszelkie aktywa trwałe oraz środki pieniężne, jak również inne aktywa pieniężne, mogą być wydatkowane jedynie na cele ustalone w uchwale S. oraz tylko i wyłącznie na cele naukowe i badawcze.
Natomiast jakakolwiek czynność prawna mającą na celu rozporządzenie majątkiem Uczelni przewyższającym kwotę 250 000 Euro wymaga zgody Ministra Skarbu Państwa. Skarżąca podkreśliła dodatkowo niezarobkowy z zasady charakter działalności szkół wyższych sprawiający, że wnioskodawczynię powinno się traktować na równi z podmiotami działającymi na zasadzie non profit. Strona zaznaczyła jednocześnie, że środki finansowe Uczelni pochodzą z dotacji uzyskiwanej z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego jako środki celowe z budżetu państwa. Dotacja ta nie zapewnia jednak 100 % pokrycia potrzeb Uczelni. Dlatego działalność finansowana jest dodatkowo m.in. z grantów (badania naukowe), funduszy pomocowych (inwestycje), opłat od studentów (działalność dydaktyczna). Jednakże środki pochodzące z tych źródeł nie mogą być przeznaczone na inne cele niż wynikające z umowy lub ustawy. Tylko znikomy procent przychodu uzyskiwany jest z innej, pobocznej i nieprowadzonej w sposób stały działalności np. sprzedaży nieruchomości.
Jednakże w ostatnich latach działalność ta została zablokowana przez działania Ministra Skarbu Państwa, niewyrażającego co do zasady zgody na zawieranie przez S. umów rozporządzających własnym majątkiem.
Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie, Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżąca nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w sprawie, które sprowadzają się w istocie do wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. Przede wszystkim ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje zwolnienia takich instytucji jak uczelnie publiczne od opłat sądowych. Podmioty te powinny zatem uwzględnić w swojej działalności koszty niezbędne do prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego. Zdaniem Sądu przesłankami uzasadniającymi uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie mogą być podnoszone przez wnioskodawczynię argumenty dotyczące niezarobkowej działalności S., nadzwyczajnego charakteru niniejszego postępowania sądowego, a także wskazywane zasady finansowania Uczelni, czy też odnotowane w poprzednich latach straty oraz wskazywane zadłużenie na posiadanym rachunku bankowym.
Z danych zawartych w złożonym urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż w ostatnim roku obrotowym zysk Uczelni wyniósł 2 354 785,03 zł. Natomiast wysokość kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych to 1 915 114 326,56 zł. Wartość środków trwałych wnioskodawczyni to z kolei 1 992 912 179,86 zł. W ocenie Sądu już sama wysokość uzyskanego w ostatnim roku obrotowym zysku, który wielokrotnie przewyższa wysokość żądanego wpisu od skargi kasacyjnej (100 zł), a także wartość kapitału zakładowego i środków trwałych, mimo wykazywanego zadłużenia na rachunku bankowym, przemawiają za stwierdzeniem, że skarżąca nie znajduje się sytuacji majątkowej uzasadniającej uwzględnienie złożonego wniosku.
Sąd podkreślił, że Uczelnia może i pozyskuje też środki z innej działalności, np. ze sprzedaży nieruchomości. Z § 93 pkt 6 Statutu S. w W. jednoznacznie wynika, że Uczelnia może uzyskiwać środki finansowe m.in. z wydzielonej działalności gospodarczej innej niż działalność naukowa. Zdaniem Sądu zatem wnioskodawczyni, jako podmiot uprawniony do prowadzenia poza działalnością naukową również działalności gospodarczej, powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić potrzebę wydatkowania zgromadzonych środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych w tych sprawach i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Zdaniem Sądu skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący taką działalność, nawet, gdy działalność ta jest działalnością uboczną, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego.
Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami.
Zażaleniem S. w W. zaskarżyła powyższe postanowienie w całości, zarzucając mu naruszenie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca jest w stanie uiścić wpis sądowych w wysokości 100 zł.
Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 196 p.p.s.a. do czasu rozstrzygnięcia zażalenia.
W uzasadnieniu wniesionego zażalenia strona powtórzyła przytaczane na wcześniejszych etapach argumenty odnośnie jej publicznego charakteru jako szkoły wyższej, niezarobkowej działalności, nadzwyczajnego charakteru niniejszego postępowania sądowego i wskazała na zasady jej finansowania. Jak przyznała, uzyskuje ona inne środki z gospodarowania mieniem, jednakże są one przeznaczane na bieżące utrzymanie infrastruktury Uczelni, bez której nie mogłaby ona spełniać swojej funkcji. Zdaniem skarżącej przedstawiona przez Sąd argumentacja kładzie nacisk jedynie na potencjalną zdolność skarżącej do pokrycia wpisu sądowego, jednakże w oderwaniu od faktycznych możliwości wobec obostrzeń i restrykcji związanych z zagospodarowaniem środkami i składnikami majątku stanowiącego jej własność.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaś w myśl art. 246 § 2 pkt 2 przyznanie takiemu podmiotowi prawa pomocy w zakresie częściowym może nastąpić, gdy jednostka wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozpoznając wniosek S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo ocenił sytuację materialną strony w kontekście zgłoszonego żądania. Należy się zgodzić z twierdzeniem tego Sądu, iż wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych S. w W., chcąc aktywnie realizować cele statutowe, nawet te poboczne dotyczące gospodarowania mieniem poprzez udział w postępowaniu sądowym, powinna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów związanych z takim postępowaniem. Sam fakt publicznego jej charakteru nie wpływa na powyższą ocenę, bowiem podmioty te nie zostały podmiotowo zwolnione od obowiązków ponoszenia ewentualnych kosztów. Słusznie Sąd pierwszej instancji eksponował wysokość majątku i środków finansowych, w których posiadaniu jest skarżąca, a które w porównaniu nawet z wykazanym zadłużeniem na rachunku bankowym skarżącej nie pozwalają przyjąć, że jest ona osobą prawną, o której mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Jak trafnie dostrzeżono w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia możliwość prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej innej niż naukowa pozwala jej na zgromadzenie stosownych w tym zakresie środków.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.