Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 6 lipca 2006 r., sygn. akt II SA/Bk 170/06 oddalił wniosek skarżącego L. M. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych.
Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd wskazał na to, że skarżący osiąga stałe miesięczne dochody w kwocie 7.250,00 złotych, na które składają się dochody uzyskiwane z prowadzonego w ramach uprawy 15 hektarowego gospodarstwa rolnego chowu bydła mlecznego i płatności bezpośrednich do gruntów rolnych. W ocenie sądu pierwszej instancji porównanie wysokości stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz wydatków związanych z prowadzoną produkcją rolną wynoszących łącznie 4.834,00 złotych z miesięcznymi dochodami wskazuje na to, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie opiera się na usprawiedliwionych podstawach zwłaszcza, iż na obecnym etapie postępowania sądowego jego koszty sprowadzają się do wpisu sądowego od wniesionej skargi. Sąd pierwszej instancji podniósł również, że skarżący ma obowiązek czynienia oszczędności we własnym zakresie do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny a dopiero wówczas gdyby zgromadzone w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające może wystąpić o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji uznał również, że produkcja rolna zbliżona jest charakterem do działalności gospodarczej w związku, z czym, skarżący podobnie jak osoby prowadzące działalność gospodarczą powinien planując wydatki zabezpieczyć środki niezbędne do dochodzenia swoich praw w postępowaniach sądowych.
Na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 6 lipca 2006 r. skarżący złożył zażalenie.
Uzasadniając zażalenie skarżący zarzucił sądowi pierwszej instancji błąd w ocenie jego możliwości płatniczych. Skarżący podniósł, że wspólnie z żoną Z. M. prowadzi gospodarstwo rolne mając obecnie na utrzymaniu trzech synów, w tym dwu studiujących i jednego z orzeczonym stopniem niepełnosprawności w związku, z czym ponosi on koszty nauki synów oraz koszty związane z ich utrzymaniem. L. M. podkreślił, że jego pięcioosobowa rodzina utrzymuje się jedynie z dochodu pochodzącego z produkcji rolnej. Miesięczny dochód gospodarstwa rolnego wraz z bezpośrednimi dopłatami do gospodarstwa rolnego wynosi brutto 7.250,00 złotych zaś wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego wynoszą miesięcznie 4.834,00 złotych w związku z czym na utrzymanie rodziny pozostaje kwota 2.416,00 złotych miesięcznie, co powoduje, że na jednego członka rodziny przypada kwota 483 złotych. Dziennie, więc na osobę przypada kwota 15 złotych, która w ocenie skarżącego uniemożliwia zapewnienie godziwych warunków życia jemu i rodzinie a tym bardziej możliwość opłacenia wpisu sądowego od wniesionych skarg zwłaszcza, gdy weźmie się pod uwagę, że równolegle toczą się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Białymstoku postępowania zainicjowane skargą L. M. i Z. M.. Skarżący zwrócił uwagę również na to, że jego gospodarstwo rolne wymaga wsparcia finansowego zaś w związku z mającą miejsce latem bieżącego roku suszą, trawy i pastwiska uległy wypaleniu, co spowodowało straty w rolnictwie sięgające 50%.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie rozważenia wymaga zakres wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W piśmie z dnia 3 kwietnia 2006 r. skarżący wniósł o zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi. Na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący zaznaczył, że wnosi o zwolnienie w całości od kosztów sądowych zaś w zażaleniu skarżący pisze, iż "W ocenie Sądu takie wyliczenie nie daje podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych to jest od wpisu sądowego.", co wskazywałoby na to, że skarżący wnosi o zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi.
Stosownie do unormowania art. 252 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwana dalej "ppsa", wniosek (o przyznanie prawa pomocy) składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru. Jeżeli zaś w zakreślonym terminie wniosek nie zostanie złożony na urzędowym formularzu pozostawia się go bez rozpoznania (art. 257 ppsa). Punkt 6 pouczenia do urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy oznaczonego symbolem PPF, wprowadzonego § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. Nr 227, poz. 2245) stanowi, że niezachowanie warunków formalnych wniosku, które uniemożliwiają nadanie mu dalszego biegu, powoduje wezwanie do uzupełnienia braków w terminie tygodniowym, jeżeli zaś braki nie zostaną w tym terminie uzupełnione, wniosek pozostawia się bez rozpoznania. Z przytoczonych unormowań jednoznacznie wynika, że dla Sądu wiążący jest urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy a tym samym i określony w nim przez wnoszącego zakres wniosku. Nie oznacza to jednak, aby wnoszący o przyznanie prawa pomocy nie mógł doprecyzować żądania dotyczącego przyznania prawa pomocy poprzez wskazanie na przykład, iż wnosząc o zwolnienie w części od kosztów sądowych wnosi o zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi. Jednak, aby doprecyzowanie wniosku było wiążące musi być zawarte na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym przez stronę.
W sprawie niniejszej skarżący na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wniósł o zwolnienie w całości od kosztów sądowych i w takim zakresie, mimo tego, że z zażalenia i pisma z dnia 3 kwietnia 2006 r. wynika, iż wnosi jedynie o zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi powinien być rozpoznany jego wniosek.
Tym samym sąd pierwszej instancji dokonując oceny wniosku skarżącego powinien kierować się nie tylko wysokością kosztów sądowych wymaganych na etapie postępowania, na którym złożony został wniosek, ale i wysokością pozostałych potencjalnych kosztów sądowych, które skarżący może ponieść w dalszym toku postępowania sądowego.
Koszty sądowe niniejszego postępowania każdorazowo nie przekroczą kwoty 100 złotych (§2 ust. 1 pkt 1, §2 ust. 1 pkt 7 i §3 w zw. z §2 ust.1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądem administracyjnym – Dz.U. z 2003 r. Nr 221, poz. 2193; § 1 i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych – Dz.U. z 2003 r. Nr 221, poz. 2192).
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1) zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Oznacza to, że prawo pomocy w zakresie całkowitym przyznawane jest stronom, które wykażą, że obiektywnie i realnie nie posiadają środków finansowych i nie są w stanie środków tych pozyskać zaś prawo pomocy w zakresie częściowym przyznawane jest stronom, które wykażą, iż posiadane przez niech środki finansowe jak i środki finansowe, które są w stanie pozyskać nie pozwalają im pokryć kosztów ich udziału w postępowaniu sądowym bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2005 r., sygn. akt I FZ 532/05 - niepublikowane).
Skarżący wnosząc o zwolnienie w całości od kosztów sądowych, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – art. 245 § 3 ppsa.
Na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 września 2005 r., sygn. akt I FZ 429/05 – niepublikowane). Jednocześnie możliwość zdobycia przez stronę środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym musi być realna, istniejąca w momencie składania wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1179/04 - niepublikowane).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji zbyt rygorystycznie ocenił sytuację finansową i możliwości płatnicze skarżącego, błędnie przyjmując, że ma on obowiązek czynienia oszczędności we własnym zakresie do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny zaś dopiero gdyby w ten sposób zgromadzone środki okazały się niewystarczające może zwrócić się o pomoc.
Nie można podzielić stanowiska sądu pierwszej instancji, że – choć znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego – skarżący powinien poczynić oszczędności we własnym zakresie. Ze względu na charakter postępowania sądowoadministracyjnego, dotyczącego stosunków pomiędzy obywatelem i organem administracji nie można wymagać od strony planowania wydatków mających zapewnić dostęp do sądu i takie rozumowanie nie znajduje potwierdzenia w art. 246 § 1 ppsa. W świetle powołanego przepisu przyznanie prawa pomocy zależy wyłącznie od ustalenia, że strona nie może ponieść kosztów postępowania w chwili, kiedy występuje o pomoc (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 sierpnia 2004 r., sygn. akt OZ 244/04 - niepublikowane).
Skarżący wykazał, że w chwili składania wniosku o przyznanie prawa pomocy wraz z żoną oraz trojgiem pozostających na utrzymaniu jego i żony dziećmi utrzymuje się z prowadzonego w ramach uprawy 15 hektarowego gospodarstwa rolnego, chowu bydła mlecznego oraz płatności bezpośrednich do gruntów rolnych, z czego osiąga miesięczny dochód w kwocie 7.250,00 złotych. Z dochodu tego skarżący miesięcznie przeznacza kwotę 4.834,00 złotych na pokrycie kosztów produkcji rolnej oraz kosztów prowadzenia i utrzymania gospodarstwa domowego, co powoduje, że po ich poniesieniu do dyspozycji skarżącego i jego rodziny pozostaje kwota 2.416,00 złotych. Miesięcznie, więc w rodzinie skarżącego na utrzymanie jednej osoby przypada kwota 483 złotych. W ocenia Naczelnego Sądu Administracyjnego już kwota 2.416,00 złotych uniemożliwia zaspokojenie pięcioosobowej rodzinie minimum warunków socjalnych a uiszczenie z niej jakichkolwiek kwot tytułem kosztów sądowych pogłębi jeszcze brak możliwości zapewnienia minimum warunków socjalnych co niewątpliwie przyczyni się do powstania uszczerbku w utrzymaniu koniecznym skarżącemu i jego rodzinie. Tym samym nie można przyjąć, aby skarżący miał realną możliwość pokrycia kosztów sądowych związanych z jego udziałem w niniejszym postępowaniu bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym dla niego i jego rodziny.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 188 w zw. z art. 197 § 2 ppsa orzekł, jak w postanowieniu.