Postanowienie NSA z 19 października 2010 r., II OZ 1013/10

Sąd

19 października 2010 r. Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 19 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 sierpnia 2010 r. sygn. akt II SA/Kr 495/10 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych

Sprawa

w sprawie ze skargi M. Ś., A. S. oraz A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] stycznia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie.

Skład

Przewodniczący Sędzia NSA: Anna Łuczaj

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Kr 495/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek A. S. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. Ś., A. S. oraz A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] stycznia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, że postanowieniem z dnia 25 czerwca 2010 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek A. S. o zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, iż przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa nie daje podstaw do uznania go za osobę ubogą, a w konsekwencji do przyznania mu prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych.

W sprzeciwie od tego postanowienia pełnomocnik skarżącego podniósł, że sąd oparł się na ustaleniu, iż skoro skarżący wykazuje majątek w postaci domu, mieszkania, dwóch lokali użytkowych oraz samochodu osobowego, to znaczy że jest osobą majętną. Podniósł również zarzut naruszenia dyspozycji art. 246 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez jego nie zastosowanie. Skarżący zwrócił także uwagę, iż w razie gdyby strona skarżąca w dacie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy posiadała wystarczającą ilość środków finansowych, postępowanie w zakresie przyznania jej prawa pomocy w dniu dzisiejszym nie toczyłoby się w ogóle.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2010 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie praca pomocy we wnioskowanym zakresie.

Sąd stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że sytuacja kryzysowa na rynku budowlanym i nieruchomościowym uniemożliwia mu uzyskanie dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący nie posiada w chwili obecnej wolnych środków finansowych, a co więcej - jest obciążony zobowiązaniami finansowymi wobec banku z tytułu udzielonego kredytu inwestycyjnego. A. S. podał, że posiada udział (1/4) w nieruchomości rolnej zabudowanej o powierzchni [...] ha we wsi R. (woj. opolskie), garaż o powierzchni 16 m2 oraz samochód Citroen [...] o wartości ok. [...] zł. Uzyskuje dochód miesięczny w wysokości ok. [...] zł z tytułu umowy zlecenia z Teatrem L. Jednocześnie skarżący przedłożył do akt sprawy kserokopie dwóch umów zlecenia zawartych z Teatrem L. z dnia [...] marca 2010 r. i [...] kwietnia 2010 r. (k. 53 - 63). W pierwszej z wymienionych umów przewidziano dla skarżącego wynagrodzenie w łącznej kwocie [...]zł, w drugiej z nich - zawartej na okres od [...] maja 2010 r. do [...] grudnia 2010 r. - przewidziano wynagrodzenie w kwocie [...]zł miesięcznie. Skarżący przedstawił ponadto kserokopię ugody sądowej z dnia [...] września 2008 r. sygn. [...], w której zobowiązał się do alimentowania swoich dwóch córek w łącznej kwocie [...] zł miesięcznie. Z oświadczenia z dnia [...] czerwca 2010 r. (k.

77. wynika, że skarżący zamieszkuje w lokalu mieszkalnym stanowiącym własność jego matki i utrzymuje się samodzielnie, wydając z tego tytułu na ok. [...] zł miesięcznie. Z przesłanego zeznania PIT-36 wynika, że w roku podatkowym 2009 skarżący osiągnął przychód w wysokości [...]zł przy kosztach uzyskania przychodu [...]zł, co dało dochód w wysokości [...]zł.

W ocenie Sądu oświadczenie skarżącego o stanie majątkowym nie pozwala na zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych, które na tym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu w kwocie 200 zł określonego na podstawie § 2 pkt 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zdaniem Sądu nie jest to kwota wysoka, a jej uiszczenie nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Sąd wskazał, iż skarżący prowadzi działalność gospodarczą, z której osiąga stałe przychody. Ponadto wskazane przez niego koszty utrzymania (ok. [...] zł) wraz z alimentami na dzieci ([...]zł) znacznie przekraczają dochód miesięczny skarżącego (ok. [...]zł), co budzi wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia o stanie majątkowym skarżącego. Sąd wyjaśnił, że A. S. w żadnym momencie postępowania nie wykazywał majątku w postaci domu, mieszkania oraz dwóch lokali użytkowych, również Sąd nie przypisywał mu posiadania takiego majątku. A zatem zdaniem Sądu nie doszło do naruszenia art. 246 § 2 P.p.s.a., bowiem przepis ten odnosi się do przyznania prawa pomocy osobom prawnym i w niniejszej sprawie nie miał zastosowania. Sąd nie zgodził się ze stwierdzeniem, iż "gdyby strona skarżąca w dacie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy posiadała wystarczającą ilość środków finansowych, postępowanie w zakresie przyznania jej prawa pomocy w dniu dzisiejszym nie toczyłoby się w ogóle", bowiem przyjęcie takiej argumentacji pozbawiałoby sąd możliwości oceny zasadności wniosku o prawo pomocy, skoro z samego faktu złożenia takiego wniosku wynikałoby, że jest on zasadny.

W zażaleniu A. S. wniósł o wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik skarżącego wskazał, iż nie zgadza się z argumentacją Sądu, iż dla osób prowadzących działalność gospodarczą tak świadczona pomoc pochodzącą ze strony Skarbu Państwa jest pomocą jedynie incydentalną o znaczeniu wyjątkowym. Pełnomocnik skarżącego stwierdził, iż Sąd w uzasadnieniu podniósł, iż nawet jeśli skarżący poniósł stratę podatkową w prowadzonej działalności gospodarczej (oraz ponosi ją w roku bieżącym) to i tak oznacza to, iż spełnienie obowiązku uiszczenia należności w postaci zapłaty kosztów postępowania w niniejszej sprawie nie spowoduje uszczerbku utrzymania dla skarżącego i jego rodziny. Pełnomocnik A. S. podniósł zarzut naruszenia dyspozycji art. 246 § 2 P.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie. Zdaniem pełnomocnika skarżącego zasadność wniosku powinna być rozpatrywana przy uwzględnieniu realnych możliwości finansowych strony, które strona udowodniła w momencie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazał, iż zgodnie z art. 246 § 3 P.p.s.a. Sąd powinien wziąć pod uwagę stan rzeczy istniejący w dacie wniesienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zaznaczył, że gdyby skarżący w dacie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy posiadał wystarczającą ilość środków finansowych, to postępowanie w niniejszej sprawie nie toczyłoby się.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie jest zasadne.

Na wstępie podkreślić należy, iż art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "P.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).

Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód.

Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.

Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.

Zgodnie zaś z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie A. S. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów.

Stwierdzić należy, iż w uzasadnieniu wniosku skarżący nie powołał się na żadne fakty, z których wynikałoby, iż wniosek jest zasadny. Zatem, Sąd pierwszej instancji uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych zasadnie zarządzeniem z dnia 28 maja 2010 r. - na zasadzie art. 255 p.p.s.a. - wezwał skarżącego do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów celem uzyskania informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Stwierdzić należy, iż umożliwiłoby to dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym - w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - tj. czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Natomiast z akt sprawy wynika, iż skarżący nie przedłożył następujących dokumentów wymienionych w zarządzeniu z dnia 28 maja 2010 r., tj.:

• odpisu deklaracji podatkowej dotyczącej rozliczenia podatku VAT za ostatni miesiąc;
• rachunków / faktur (np. opłaty za prąd, gaz, wodę, telefon) potwierdzających wysokość miesięcznych kosztów utrzymania, oraz wysokości miesięcznych wydatków związanych z życiem codziennym (np. produktów żywnościowych, lekarstw);
• dokumentów potwierdzających fakt zaciągnięcia kredytu bankowego, jego wysokości oraz wysokości miesięcznych rat (kopia umowy kredytowej)
• wyciągów z posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy.

Skoro skarżący nie ustosunkował się do otrzymanego wezwania, tj. nie przedłożył wszystkich wskazanych przez Sąd dokumentów, to tym samym uniemożliwił Sądowi dokonanie powyższej analizy.

Z przedstawionych przez skarżącego wyciągów bankowych (z okresu od [...] marca 2010 r. do [...] maja 2010 r.) wydrukowanych z bankowego kanału internetowego wynika, iż w dniu [...] marca 2010 r. skarżący otrzymał przelew od J. S. w wysokości [...],-, którą to kwotę wypłacił w dniu [...] kwietnia 2010 r. Przedstawione wyciągi nie pozwalają na dokładną analizę faktycznej sytuacji materialnej skarżącego, a wręcz budzą wątpliwości co do uzyskiwanych faktycznie dochodów. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz dokumentów przedłożonych na wezwanie Sądu wynika, że skarżący posiada stały miesięczny dochód z działalności gospodarczej, jest właścicielem samochodu Citroen [...] posiada udział ¼ w nieruchomości rolnej zabudowanej o pow. [...]ha we wsi R., garaż o pow. 16 m² oraz zobowiązany jest do płacenia alimentowania swoich dwóch córek w wysokości [...] zł miesięcznie.

Sąd pierwszej instancji odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dał wyraz swojemu stanowisku, powołując się na sytuację rodzinną i materialną skarżącego. Stwierdzić należy, iż Sąd pierwszej instancji zasadnie zwrócił uwagę na wysokość kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu od zażalenia w wysokości 200 zł, że nie jest to kwota mogąca spowodować uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla skarżącego i jego rodziny.

W niniejszej sprawie przede wszystkim znaczenie miał fakt braku współpracy skarżącego w dokumentowaniu swojej sytuacji materialnej, przez co wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Był to czynnik determinujący ocenę wniosku strony, gdyż uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, powoduje, że powinna się ona liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak tej współpracy przejawił się w tym, że skarżący nienależycie wypełnił wezwanie Sądu do przedstawienia wyciągów bankowych, nie złożył również dokumentów potwierdzających fakt zaciągnięcia kredytu bankowego oraz wysokości miesięcznych rat, jak również odpisu deklaracji dotyczącej rozliczenia podatku VAT za ostatni miesiąc.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego A. S. nie spełnia warunków uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym.

Bezzasadny jest także zarzut zażalenia, iż Sąd w zaskarżonym postanowieniu z dnia 20 sierpnia 2010 r. użył sformułowania "dla osób prowadzących działalność gospodarczą tak świadczona pomoc ze strony Skarbu Państwa jest pomocą jedynie incydentalną o znaczeniu wyjątkowym". Cytowane sformułowanie zostało użyte w postanowieniu referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 czerwca 2010 r., które utraciło moc prawną z chwilą wniesienia przez skarżącego sprzeciwu z dnia 15 lipca 2010 r. Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy orzeczenia referendarza sądowego i przejęcie kompetencji do rozpoznania i rozpatrzenia prawa pomocy przez Sąd, który analizuje wniosek o przyznanie prawa pomocy od początku samodzielnie, jako nową sprawę.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.