Postanowienie NSA z 14 października 2014 r., II OZ 1075/14

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 14 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 1319/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata

Sprawa

w sprawie ze skargi P. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia [...] października 2013 r., Nr [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy postanawia: oddalić zażalenie

Skład

Sędzia NSA Anna Łuczaj przewodnicząca

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 1319/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił P. R. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia [...] października 2013 r. w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy dla inwestycji.

W uzasadnieniu podniesiono, że ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i 12-letnim synem. Rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia skarżącej w wysokości 4200 zł, ponadto rodzina posiada oszczędności w wysokości 50.000 zł. Skarżąca podkreśliła, że obecnie nie stać jej na adwokata, ani uiszczenie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej.

Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy.

W sprzeciwie od powyższego postanowienia P. R. podniosła, że aktualnie jej rodzina utrzymuje się z jednej pensji, ponieważ mąż skarżącej jest bezrobotny. Sytuacja taka trwa od 4 listopada 2013 r. Zaoszczędzone środki rodzina wykorzystuje na bieżące potrzeby. Skarżąca podkreśliła również, że w obecnej sytuacji ponoszenie kosztów sądowych jak i obowiązkowego pełnomocnictwa przy sporządzaniu skargi kasacyjnej znacząco wpłynie na już i tak skromny budżet rodziny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił – na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. – przyznania skarżącej prawa pomocy. Sąd przytoczył treść art. 243 § 1 i art. 245 p.p.s.a. i wskazał, że zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1); w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).

Sąd podniósł, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku.

Całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 12 lipca 2013 r. sygn. akt II OZ 604/13 – Lex nr 1345059).

Dokonując analizy złożonego przez skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, Sąd doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Według Sądu skarżąca nie wykazała dostatecznie, że nie posiada żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca utrzymuje się ze stałego dochodu z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 4200 zł brutto, jak również ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Niespornym jest, iż strona posiada oszczędności w wysokości 50.000 zł, które jak twierdzi przeznacza obecnie na bieżące potrzeby. W ocenie Sądu ten fakt ma decydujące znaczenie i nie pozwala uznać skarżącej za osobę ubogą, która nie jest w stanie wygospodarować pieniędzy na zainicjowane przez siebie postępowanie sądowe.

W zażaleniu P. R. zaskarżyła powyższe postanowienie w całości, wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w całości poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżąca podniosła, że zgromadzone oszczędności ulokowane są na lokatach Funduszy Inwestycyjnych, a podjęcie tych środków w obecnej sytuacji spowoduje utratę sporej części kapitału początkowego jaki został przekazany. Nadto podkreśliła, że orzeczenie Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim, w przedmiocie, którego toczy się postępowanie, nie wpłynie na uzyskanie dodatkowych korzyści majątkowych czy finansowych dla rodziny skarżącej. Stanowisko skarżącej w sprawie ma charakter społeczny i ma na celu zachowanie obecnego komfortu życia mieszkańców, rodziny skarżącej i osób zamieszkujących sąsiednie bloki.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku P. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.

Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).

Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Podkreślić należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.

Rację ma Sąd pierwszej instancji, że brak było uzasadnienia dla uwzględnienia złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżąca nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Zaznaczyć należy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy wszczynane jest na wniosek strony i to w interesie osoby składającej wniosek leży udzielenie wszelkich informacji niezbędnych do rozpoznania wniosku. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy jedynie ogólnikowe twierdzenie strony o trudnej sytuacji finansowej czy o niskich dochodach. Skarżąca nie wykazał, aby jej sytuacja materialna była tak trudna, aby kwalifikowała się do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zbadał przesłanki warunkujące przyznanie P. R. prawa pomocy. Skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów, które uprawdopodobniłyby jej trudną sytuację materialną, nie przedstawiła nawet zaświadczenia z Urzędu Pracy na poparcie twierdzenia, że jej mąż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Podnoszona przez skarżącą okoliczność, że zgromadzone oszczędności ulokowane są w Funduszach Inwestycyjnych, a ich podjęcie spowoduje utratę częściowego wkładu początkowego również nie została w żaden sposób uprawdopodobniona. Brak też jest w sprawie informacji czy skarżąca podjęła decyzję o ulokowaniu zgromadzonych oszczędności w Funduszach Inwestycyjnych w trakcie postępowania w niniejszej sprawie, czy też w okresie wcześniejszym, kiedy skarżąca nie mogła przewidzieć konieczności ponoszenia kosztów sądowych.

W tym miejscu należy również wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.