Uzasadnienie
Stowarzyszenie P. (dalej jako Stowarzyszenie) wniosło skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] lutego 2015r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 12 stycznia 2016r. odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
W zażaleniu na powyższe postanowienie Stowarzyszenie złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2016 r. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy.
Stowarzyszenie złożyło sprzeciw na ww. postanowienie, wnosząc o jego uchylenie w całości, uzupełnienie i sprostowanie części orzekającej zaskarżonego postanowienia oraz ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. Uzasadniając napisano, że zaskarżone postanowienie zawiera błąd, polegający na braku oznaczenia, że postępowanie dotyczy decyzji z dnia [...] czerwca 2014 r. wydanej przez Wójta Gminy Dominowo w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań. Zdaniem wnioskodawcy, Sąd nie zbadał wnikliwie stanu formalnoprawnego i materialnego Stowarzyszenia. Wskazano również, że Stowarzyszenie dokonało wpłaty od skargi w wysokości 200 zł ze składek swoich członków.
Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2016 r. sygn. akt IV SA/Po 292/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, rozpoznając po sprzeciwie wniosek Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej P.p.s.a.) oraz na podstawie art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658), odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd I instancji zwrócił uwagę, że w niniejszej sprawie zastosowanie znajdzie art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji albowiem postępowanie sądowe zostało wszczęte przed 15 sierpnia 2015 r. Przywołując treść tego przepisu Sąd I instancji wskazał, że skutkiem wniesionego przez Stowarzyszenie sprzeciwu jest utrata mocy zakwestionowanego postanowienia i konieczność merytorycznego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Mając powyższe na uwadze, Sąd wskazał, że w orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, iż udzielenie stronie prawa pomocy sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać przy tym nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków.
Sąd zaznaczył, że skoro podstawowym źródłem finansowania działalności Stowarzyszenia są składki członkowskie, które członkowie powinni uiszczać, to w sytuacji braku egzekwowania od członków stowarzyszenia obowiązku uiszczania tych składek (jak wskazuje wnioskodawca w oświadczeniu), przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych. Prowadziłoby to do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek.
Sąd zaznaczył, że odmiennie należy oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie. Sąd podkreślił, że okoliczności takie nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej.
Sąd, odwołując się do stanowiska orzecznictwa, stwierdził, że kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej.
Sąd uznał podniesione w sprzeciwie argumenty dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia, polegającego na braku określenia, że postępowanie dotyczy decyzji Wójta Gminy Dominowo z dnia [...] czerwca 2014r., za bezzasadne, które nie miały żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie, domagając się jego uchylenia, uchylenia postanowienia referendarza sądowego z dnia 19 kwietnia 2016 r., sprostowania i uzupełnienia części orzekającej, przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazano, że nie został rozpoznany wniosek Stowarzyszenia o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych od zażalenia. Nie odniesiono się do wniosku Stowarzyszenia o sprostowanie i uzupełnienie postanowienia referendarza sądowego z dnia 19 kwietnia 2016 r. Zdaniem Stowarzyszenia, Sąd nie zbadał statusu formalno-prawnego ani materialnego Stowarzyszenia, stwierdzając w uzasadnieniu, że "przyznanie stowarzyszeniu prawa pomocy nie jest możliwie, bowiem prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych", skoro Stowarzyszenie dokonało wpłaty kwoty 200 zł od skargi z dobrowolnych składek członkowskich.
Podkreślono, że Stowarzyszenie występuje w obronie interesu społecznego, co uzasadnia korzystanie ze zwolnienia od kosztów oraz pełnomocnika z urzędu. Brak udzielenia pomocy prawnej we wnioskowanym zakresie pozbawia Stowarzyszenie konstytucyjnego prawa do obrony.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie należy postrzegać w kategoriach wyjątku od zasady ponoszenia kosztów postępowania (art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji.
Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na jakiekolwiek koszty postępowania. Zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.).
Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 114/12).
Zdaniem NSA, słusznie Sąd I instancji podnosi, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania. Tym samym prawidłowo uznał Sąd I instancji, że brak stałego źródła dochodów w postaci uiszczanych obowiązkowo składek (wskazano na dobrowolne ich uiszczanie przez członków) nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia. Można przyjąć, iż strona na własne życzenie pozbawia się możliwości pozyskania środków finansowych formułując dobrowolność obowiązku uiszczania składek członkowskich.
Ponadto Stowarzyszenie nie podejmuje żadnych kroków w celu ich zapewnienia na pokrycie ewentualnych kosztów związanych z prowadzoną działalnością. Okoliczność, że Stowarzyszenie wpłaciło 200 zł wpisu od skargi, w sytuacji kiedy nadal ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych w ramach prawa pomocy, jak w niniejszej sprawie, uzasadnia twierdzenie, że Stowarzyszenie, mimo incydentalnej wpłaty, nie zabezpieczyło środków na sfinansowanie prowadzenia postępowania sądowego w postaci odpowiednio wysokich składek. Z uwagi na brak obowiązku uiszczania składek członkowskich rezygnuje z jedynego źródła finansowania prowadzonej działalności.
Nie można zatem uznać, że Stowarzyszenie pomimo podjęcia wszelkich możliwych działań (pobór składki) nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych. Dopiero bowiem, gdyby kroki te okazały się niewystarczające, Stowarzyszenie mogłoby skutecznie ubiegać się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub części. Okoliczności tej skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, choćby poprzez uwidocznienie, że otrzymywane składki są niewystarczające, a podejmowane działania w celu pozyskania dodatkowych środków, na przykład poprzez próbę zwiększenia liczby członków, nie przyniosły rezultatu. Wobec powyższego nie było możliwe przyznanie prawa pomocy Stowarzyszeniu na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. i należało odmówić uwzględniania wniosku, jak to uczynił Sąd I instancji.
Odnosząc się do argumentacji zawartej w zażaleniu należy wskazać, że Sąd I instancji prawidłowo zauważył, że kwestia sprostowania i uzasadnienia nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii udzielenia prawa pomocy.
Błędne jest też przekonanie Stowarzyszenia, że reprezentowanie interesu społecznego czy konstytucyjne prawo do obrony gwarantuje udzielenie prawa pomocy. Ustawodawca chcąc zapewnić stronom prawo do obrony ustalił warunki przy których spełnieniu będzie możliwe zastosowanie tej wyjątkowej instytucji jaką jest prawo pomocy. Skoro, jak wyżej wykazano, Stowarzyszenie nie spełnia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a., to nie można twierdzić, że naruszone zostało jego prawo do obrony. Twierdzenie takie byłoby zasadne gdyby Sąd mimo spełnienia tych wymogów nie udzielił prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.