Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu Ekologicznemu “A." przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] maja 2012 r. w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że wnioskiem z dnia 29 października 2012 r., Stowarzyszenie Ekologiczne “A." wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów.
Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji podkreślił, że skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 2 tej ustawy, środki na swoją działalność uzyskuje ze składek członkowskich. W ocenie Sądu I instancji, ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania jego założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na jego działalność, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie stowarzyszenia powinni - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie działania w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków lub zwiększenie składki.
Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu I instancji, niezasadne byłoby zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy sama strona pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych.
Sąd I instancji podkreślił, że możliwe jest również przekształcenie stowarzyszenia w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową.
W ocenie Sądu I instancji, argumentacja przedstawiona przez stowarzyszenie wskazuje, że członkami stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, dążą w istocie do stworzenia sytuacji, w której działalność stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Przerzucenie części finansowego ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, prowadziłoby do częściowego finansowania działalności stowarzyszenia ze środków publicznych, co prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku.
Sąd I instancji podkreślił przy tym, że Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło skarżące stowarzyszenie. Zarzuciło, że w postanowieniu nie odniesiono się do podnoszonych przez stronę skarżącą argumentów. Stowarzyszenie zarzuciło ponadto, że opłaty sądowe w sprawach z zakresu ochrony środowiska są nieadekwatne do dochodów społeczeństwa, w tym także dochodów członków skarżącego stowarzyszenia.
Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270) - zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki.
Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568).
Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie, że stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa.
Wbrew twierdzeniom skarżącego stowarzyszenia, Sąd I instancji odniósł się do podnoszonych przez stowarzyszenie argumentów. Prawidłowo przy tym Sąd I instancji zauważył, że kwestia wysokości opłat sądowych w sprawach ochrony środowiska nie mogła mieć wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Jeśli bowiem strona uważała, że wpis w sprawie został ustalony błędnie, to powinna była złożyć w tym zakresie zażalenie na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału. W niniejszej sprawie stowarzyszenie nie kwestionowało zarządzenia w przedmiocie wpisu, a jedynie wniosło na urzędowym formularzu o przyznanie prawa pomocy. Obie te instytucje prawne nie są tożsame. Zażalenie na zarządzenie w przedmiocie wpisu sądowego jest środkiem mającym zakwestionować sposób określenia wpisu sądowego od skargi, a składając wniosek o przyznanie prawa pomocy strona może uzyskać zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych z uwagi na swoją sytuację finansową.
Na treść rozstrzygnięcia wpływu nie mogło mieć również subiektywne przekonanie strony skarżącej, że koszty sądowe w sprawach ochrony środowiska są nieadekwatne do dochodów społeczeństwa. Argument ten można rozważać jedynie w kategoriach postulatów de lege ferenda, a Sąd I instancji nie ma możliwości odstąpienia od zastosowania powszechnie obowiązujących w tym zakresie przepisów.
Z tych względów i na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.