Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 6 listopada 2009 r., sygn. akt VII SA/Wa 1086/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił A. S. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. S., A. S., M. Ś. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] kwietnia 2009r. [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności postanowienia. W uzasadnieniu podano, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak podano, żądanie zwolnienia od kosztów sądowych jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym.
Sąd I instancji wskazał, iż przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Dla porównania wskazano postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05. Podano ponadto, że z powołanego wyżej przepisu wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. WSA stwierdził, że mając na względzie dane przedstawione w formularzu i podniesione w sprzeciwie uznać należy, iż wnioskodawca nie wykazał, że kwalifikuje się do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podkreślono, iż przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem.
Jak wskazano, dla przykładu do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Sąd podał dalej, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód. Jak stwierdzono, z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Utrzymuje się z dochodu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie budownictwa mieszkaniowego w wysokości [...] zł miesięcznie. Posiada sześcioletni samochód osobowy [...] o wartości około [...] zł. Nie posiada majątku nieruchomego, nie posiada oszczędności, a na kontach ma debety. Ponosi następujące miesięczne koszty – utrzymanie [...]zł, alimenty [...] zł, zobowiązania [...] zł. Oceniając dane przedstawione w formularzu oraz argumentację podnoszoną w sprzeciwie Sąd uznał, że wnioskodawcę, który prowadzi działalność gospodarczą i uzyskuje z niej dochody, nie sposób uznać za osobę na tyle ubogą, że konieczne jest mu przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. zwolnienia od kosztów sądowych.
W ocenie Sądu, wnioskodawca ma realną możliwość z uzyskiwanych dochodów poczynienia oszczędności wystarczających na pokrycie ciążących na nim kosztów sądowych, które na obecnym etapie sprawy wynoszą 100 zł. Uznano, że poniesienie kosztów sądowych przez wnioskodawcę nie spowoduje utraty płynności finansowej i nie przyczyni się do uszczerbku w jego koniecznym utrzymaniu. Podkreślono, iż instytucja prawa pomocy może mieć zastosowanie jedynie wobec osób znajdujących się w skrajnie trudnej sytuacji materialnej uniemożliwiającej zaspokojenie bieżących potrzeb. Instytucja ta nie może być nadużywana w sytuacji, gdy wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą z której uzyskuje dochody. Zaś fakty podawane w formularzu nie przesądzają o wyjątkowo trudnej sytuacji finansowej wnioskodawcy uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. S. Wskazał w nim, że nie można uznać za zasadne uzależnienia przyznania stronie skarżącej przyznania prawa pomocy od ustalonego posiadania samochodu osobowego i przez to uznania strony za niezasługującą przyznania prawa pomocy. Jak stwierdzono, zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana poprzez pryzmat wzięcia pod rozwagę możliwości finansowych, jakie to strona uprawdopodobniła w momencie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie bowiem z art. 246 § 3 p.p.s.a. Sąd powinien wziąć pod uwagę stan rzeczy istniejący w dacie wniesienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Z treści tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należało przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego sprawę. Zwolnienie od tegoż obowiązku ma charakter wyjątkowy i muszą za nim przemawiać uzasadnione okoliczności faktyczne wskazujące, że obiektywna sytuacja finansowa strony nie daje jej możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych.
Ponadto wskazać trzeba, że wykładnia systemowa art. 246 § 1 pkt 1 i 2 prowadzi do wniosku, że sytuacja, w której poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny, nie uzasadnia jeszcze przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Mówiąc inaczej, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. post. WSA w Warszawie z 15.06.2004 r., I SA 2185/03; post. NSA z 14 czerwca 2004 r., OZ 862/04 - oba niepubl.). Obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności osoby fizycznej, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę - por. post. NSA z 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 862/04 (niepubl.).
Wskazać należy, że udzielenie stronie prawa pomocy dotyczy wyłącznie osób na tyle ubogich, iż ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Dlatego też może być stosowane w takich sytuacjach, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucania ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.
W przedmiotowej sprawie, co prawidłowo ustalił Sąd pierwszej instancji, nie zostało wykazane przez A. S., że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Biorąc pod uwagę dochód miesięczny wnioskodawcy, który wynosi [...] zł, a więc przewyższa minimalne wynagrodzenie za pracę przyjąć należy, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka niemożności poniesienia przez wnioskodawcę kosztów postępowania.
W takim stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a, postanowił jak w sentencji