Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 9 listopada 2009 r. odmówił Stowarzyszeniu A. z siedzibą w W. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] marca 2009 r. w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu na prawach strony.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że w związku z wezwaniem do uiszczenia wpisu od skargi Stowarzyszenie zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści wniosku wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. Wszystkie wydatki na swoją działalność Stowarzyszenie pokrywa ze środków własnych członków, nie posiada majątku, nie ma rachunku bankowego. Działa ono m. in. poprzez występowanie na prawach strony jako reprezentant interesu (faktycznego lub prawnego) o charakterze społecznym w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie wyjaśniło, że składki zbierane co miesiąc od członków w wysokości 70 zł (do maja 2009 r. - 40 zł) z uwagi na wysokie koszty ogólne i sądowe są niedostateczne na pokrycie kosztów własnej działalności.
Postanowieniem z 7 sierpnia 2009 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.
W ustawowym terminie strona skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia.
Sąd I instancji wyjaśnił, że sam fakt, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit i działa w interesie społecznym nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków na ponoszenie kosztów sądowych. Stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są bowiem do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie bądź regulaminie.
Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym, w związku z czym nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Stowarzyszenia tego typu środki na swoją działalność uzyskują ze składek członkowskich. Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele takiego stowarzyszenia nie mają obowiązku przewidzieć źródeł środków na jego działalność, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. W razie trudności przy finansowaniu prowadzonej działalności, przed sięgnięciem po środki z budżetu państwa, zarząd Stowarzyszenia w pierwszej kolejności powinien zaś wprowadzić takie rozwiązania organizacyjne, aby zapewnić sobie we własnym zakresie środki niezbędne do prowadzenia tej działalności.
Przerzucanie ciężaru funkcjonowania organizacji na państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, spowodowałoby, że faktycznie działalność stowarzyszenia stałaby się finansowana ze środków publicznych, a to prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło skarżące postanowienie. Wskazano, że wbrew twierdzeniom Sądu, Stowarzyszenie liczy się z koniecznością ponoszenia kosztów związanych z prowadzoną działalności i ponosi te koszty w znacznej wysokości. Stowarzyszenie odnieśli się do zapisów ratyfikowanej przez Polskę Konwencji z Aarhus oraz rozporządzenia (WE) nr 1376/2006 w sprawie zastosowania postanowień Konwencji z Aarhus, wywodząc, że państwo powinno zapewnić dostęp do procedury bezpłatnej lub niedrogiej, a podmioty pozarządowe nie są równo traktowane przez krajowe organy sądownicze.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 § 2 oraz art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy.
Użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy choćby dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny popiera stanowisko zaprezentowane przez Sąd I instancji. Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w sposób wyraźny jako zasadę wskazuje, że w kosztach postępowania obowiązana jest partycypować strona, a prawo pomocy jest ściśle rozumianym wyjątkiem od tejże zasady.
W niniejszej sprawie wnioskodawca w istocie pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Nie ulega też wątpliwości, że cele, które nakłada na siebie stowarzyszenie realizowane są z tego właśnie majątku. Jeżeli założyciele stowarzyszenia przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez wnioskodawcę. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać.
Tymczasem w niniejszej sprawie analiza oświadczeń wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że stowarzyszenie ma świadomość, że nie jest w stanie podołać kosztom własnej działalności, jednocześnie przyjmując na siebie zbyt liczne zobowiązania mające stanowić wypełnienie zadań przewidzianych regulaminem.
Słusznie Sąd I instancji orzekł, że w niniejszej sprawie wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem, któremu przysługuje możliwość skorzystania z prawa pomocy.
Wbrew twierdzeniom strony zapewniono jej dostęp do niedrogiej procedury sądowej. Na tym etapie postępowania całość kosztów postępowania zamyka się w kwocie 100 złotych. Trudno jednocześnie zaakceptować stanowisko, że Stowarzyszenie prowadzi tyle postępowań, że koszty sądowe są wielokrotnością tej kwoty. Po pierwsze bowiem, wielość prowadzonych przez sądem postępowań, nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy. Po drugie zaś, jak już wyżej wskazano to na Stowarzyszeniu spoczywa odpowiedzialność za prowadzoną działalność i jej finansowanie. Cele założone przez regulamin Stowarzyszenia są zakreślone w sposób szeroki, a ich realizacja powinna odbywać się w miarę finansowych i organizacyjnych możliwości wnioskodawcy, tak aby ciężary z tym związane nie były przerzucane na rzecz Skarbu Państwa.
Z tych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w postanowieniu.