Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 24 września 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 248/12 odmówił D. i M. W. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi D. W., M. W., J. W. i M. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] stycznia 2012 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postępowania.
W piśmie z dnia [...] kwietnia 2013 r. wnioskodawcy wystąpili o zwolnienie ich z kosztów sądowych. Następnie w urzędowym formularzu wniosku sprecyzowali, że żądają przyznania im prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i poinformowali, że uzyskiwany przez nich łącznie dochód wynosi 2.400 zł, a wśród posiadanych składników majątkowych wymienili udziały we własności działek gruntu o łącznej pow. [...] m2.
Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 27 maja 2013 r. skarżącym przyznano prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata.
W ustawowym terminie skarżący wnieśli sprzeciw od powyższego postanowienia.
Ze względu na złożenie przez skarżących wniosku o wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie wszystkich sędziów tut. Sądu, dopiero w dniu 16 lipca 2014 r. możliwym stało się zwrócenie do skarżących o złożenie wyjaśnień, czy nadal podtrzymują wniosek o przyznanie im prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, a jeśli tak, to nadesłanie kopi aktualnych dokumentów źródłowych dotyczących ich stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Do złożenia powyższych wyjaśnień zobowiązano skarżących w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie dotychczas złożonych dokumentów.
Wezwanie Sądu o sprecyzowanie i udokumentowanie przez skarżących swojej sytuacji finansowej i majątkowej (doręczone w dniu 5 sierpnia 2014 r. – data na zwrotnych potwierdzenia odbioru k. 314 i 315) zostało pozostawione bez odpowiedzi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.
Sąd powołując podstawę udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym - zwanej dalej P.p.s.a. (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270 ze zm.) zaznaczył, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien być sporządzony w sposób rzetelny. Powinny znaleźć się w nim wszelkie informacje niezbędne do oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy i okoliczności te – na żądanie Sądu – winny być należycie udokumentowane (art. 255 P.p.s.a.). Wnioskodawcy nie wyjaśnili i nie udokumentowali kilku istotnych okoliczności, które mogą kształtować ich sytuację finansową np. nie przedstawili aktualnego zaświadczenia o wysokości swojego dochodu i innych osób prowadzących z nimi gospodarstwo domowe; nie wskazali czy korzystają ze wsparcia finansowego pomocy społecznej lub osób trzecich i czy posiadają zdolność kredytową; nie przedstawili dokumentów potwierdzających fakt swojego zadłużenia (kredyt) i jego wysokość, ani dowodów potwierdzających ponoszenie kosztów sądowych "1000 spraw".
Nie wyjaśnili z jakich źródeł czerpali środki na ponoszenie dotychczasowych kosztów sądowych w sprawie oraz na opłacenie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru w innych sprawach i dlaczego z tego samego źródła nie mogą pokryć aktualnych kosztów sądowych. Ponadto Sąd zauważył, że nie określili i nie udokumentowali wysokości swoich niezbędnych wydatków. Sąd wskazał, że z oświadczeń Skarżących zawartych w aktach sprawy wynika, że Skarżący nie mają nikogo na utrzymaniu, łączny ich dochód wynosi 2.400 zł netto i posiadają udziały we własności działek gruntu o łącznej pow. [...] m2.
W ocenie Sądu tak przedstawiona przez nich sytuacja materialna nie pozwala na uznanie, że należy ich zakwalifikować, jako osoby uprawnione do skorzystania z instytucji prawa pomocy, w szczególności jeśli weźmie się dodatkowo pod uwagę fakt, że aktualnie nie ma konieczności (z uwagi na odrzucenie skargi kasacyjnej) ponoszenia żadnych kosztów postępowania.
Sąd zwrócił uwagę, że prezentowany przez nich stan majątkowy ma charakter wybiórczy i sprowadza się wyłącznie do przedstawienia tylko niektórych okoliczności (pomimo, że Sąd wielokrotnie w innych postępowaniach wskazywał im, jakie powinni przedłożyć dokumenty i jakie powinni złożyć wyjaśnienia) jak: dochód oraz posiadanie udziałów w prawie własności nieruchomości. Ponadto Skarżący nie wykazali, że środki finansowe, jakimi dysponują, są przeznaczane w całości na zaspokojenie ich niezbędnych potrzeb. Nie przedstawili, bowiem żadnych dokumentów, które potwierdzałyby, choć w minimalnym stopniu ponoszone przez nich obecnie wydatki. Nie wskazali również, czy korzystają, jako osoby ubogie, z innych form pomocy, w tym w szczególności pomocy własnych dorosłych dzieci, na których ciąży względem niej obowiązek alimentacyjny.
Sąd zaznaczył, że prowadzenie licznych postępowań nie jest przesłanką przyznania prawa pomocy. Wyjaśnił, że strona, decydując się na prowadzenie wielu postępowań sądowych, musi liczyć się z faktem, że każde z nich będzie wiązało się z obowiązkiem partycypowania w jego kosztach, a sytuacja finansowa strony będzie rozpoznawana odrębnie w każdej ze spraw.
Sąd wskazał, że niekorzystne dla wnioskodawców rozstrzygnięcie w zakresie udzielenia im prawa pomocy było spowodowane wyłącznie brakiem ich inicjatywy przy ustaleniu czy kwalifikują się oni do grona osób legitymowanych do uzyskania takiej pomocy ze strony Państwa.
Zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 24 września 2014 r. wnieśli D. i M. W. (dalej jako skarżący), domagając się jego uchylenia albowiem w ich ocenie było ono niesprawiedliwe i rażąco naruszało prawo. Wskazali, że przez lata byli zmuszani przez sądy administracyjne przy składaniu wniosków o prawo pomocy "do pozbycia się swoich nieruchomości", "wyrzeczenia się rodziny i swojej pracy". W ich ocenie, nie było prawdą, jak uważa Sąd, że nie dostarczyli dokumentów opisujących ich sytuację finansową. Podnieśli, że jeśli Sąd uważa ich oświadczenia za fałszywe, to ma możliwości sprawdzenia ich dochodów i faktu pobierania przez nich zasiłków z pomocy społecznej. Stwierdzili, że Sąd nie wezwał ich do złożenia dokumentów, które są niezbędne do wyjaśnienia sprawy. W ich sytuacji życiowej i materialnej nie są w stanie opłacić kosztów sądowych wielu zainicjowanych przez nich sprawach bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i swojej rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a., osobie fizycznej może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uwzględnić bowiem należy, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego skargę. Zwolnienie od tegoż obowiązku ma charakter wyjątkowy i muszą za nim przemawiać uzasadnione okoliczności faktyczne wskazujące, że obiektywna sytuacja finansowa strony nie daje jej możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania.
Jak zasadnie wywiódł Sąd I instancji, z konstrukcji powołanego powyżej przepisu wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane.
W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd I instancji zasadnie odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy z uwagi na brak wymaganej z ich strony współpracy w wyjaśnieniu ich sytuacji majątkowej i osobistej. Pomimo, iż skarżący na podstawie art. 255 P.p.s.a. zostali wezwani do nadesłania dokumentów, które pozwoliłyby na określenie ich sytuacji materialnej, kierowanych do nich wezwań nie wykonali. Podkreślenia wymaga, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (zob. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06).
Z opisanych wyżej względów, w niniejszej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu zarzucić błędu. Słusznie Sąd ten uznał, że skarżący nie wykazali w dostateczny sposób, iż nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było zatem podstaw prawnych do udzielenia im prawa pomocy w żądanym przez nich zakresie.
Jednocześnie należy zauważyć, że złożenie przez Skarżących na etapie rozpoznawania niniejszego zażalenia dokumentów świadczących o ich sytuacji materialnej (odcinków emerytur, rozliczeń podatkowych z ZUS), o które prosił Sąd I instancji nie może odnieść skutku w postaci uchylenia skarżonego postanowienia, ponieważ należy uznać to działanie za spóźnione. Podczas rozpatrywania zażalenia NSA bada czy skarżone postanowienie Sądu I instancji zapadło w sposób prawidłowy tzn. czy rozpoznając sprawę w oparciu o stan prawny i faktyczny sprawy na dzień 24 września 2014 r. Sąd I instancji wydał orzeczenie zgodne z przepisami. Przy czym warto wskazać, że nie jest to dokumentacja, która wnosi nowe informacje do sprawy, czy wyjaśnia wątpliwości, z powodu których Sąd nie mógł określić rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawców.
Nie znajdując usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.