Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 8 października 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 573/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie przyznał T. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w całości od wpisu sądowego od wniesionej skargi (pkt I) i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt II) w sprawie ze skargi na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] kwietnia 2014 r., Nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego i udzielenia pozwolenia na wznowienie robót budowlanych.
W uzasadnieniu Sąd podał, że T. K. złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie w całości od kosztów sądowych, ustanowienie radcy prawnego oraz ustanowienie adwokata. Skarżąca podała, że ma 67 lat i samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymując się z emerytury w kwocie 2.477,36 zł brutto. Należy do niej dom z 1925 r., mieszkanie o powierzchni 30,9 m² oraz nieruchomość gruntowa o powierzchni 0,48 ha. Skarżąca oświadczyła, że nie posiada żadnych zasobów pieniężnych ani wartościowych przedmiotów. Posiada natomiast zobowiązania pieniężne w postaci zaciągniętych kredytów. Do kosztów utrzymania koniecznego strona zaliczyła wydatki na leki – 100 zł miesięcznie, na gaz – 50 zł miesięcznie, telefon komórkowy – 20 – 30 zł miesięcznie oraz opłaty związane z utrzymaniem domu i mieszkania. Do druku PPF skarżąca dołączyła m.in. wyciąg z rachunku bankowego za okres od dnia 20 lutego 2014 r. do dnia 22 lipca 2014 r., oraz wydruk potwierdzenia przelewu, z których wynika, że tytułem emerytury skarżąca otrzymuje na konto kwotę 2.477,36 zł. Dodatkowo skarżąca przedłożyła potwierdzenie stanu zadłużenia tytułem kredytu zaciągniętego w kwocie 20.100,00 zł, z którego wynika, że zadłużenie to na dzień 22 lipca 2014 r. wynosiło 11.819,84 zł. Z kolei ze złożonego zawiadomienia o wysokości rat drugiego kredytu skarżącej wynika, iż posiada ona również zadłużenie w wysokości 17.521,64 zł (wartość zadłużenia na dzień 2 czerwca 2014 r.), tytułem którego spłaca raty w wysokości 176,95 zł miesięcznie.
Do wniosku strona załączyła także książeczkę opłat za używanie lokalu, z której wynika, że tytułem czynszu za lokal uiszcza miesięcznie 224,55 zł, fakturę za energię elektryczną za okres od dnia 22 kwietnia 2014 r. do dnia 22 czerwca 2014 r., z której wynika, że za okres dwóch miesięcy skarżąca za energię elektryczną zużytą w mieszkaniu zapłaciła kwotę 182,59 zł (91,20 zł miesięcznie), fakturę VAT za telefon, z której wynika, że za telefon w miesiącu lipcu 2014r. skarżąca zapłacić musiała 34,37 zł oraz fakturę za energię elektryczną zużytą w domu za okres od dnia 28 maja 2014 r. do dnia 28 lipca 2014 r., z której wynika, za dwa miesiące skarżąca zapłacić musiała kwotę 50,90 zł (25,45 zł miesięcznie).
Ponadto skarżąca dołączyła polisę ubezpieczenia domu, z której wynika, iż znajduje się on w dobrym stanie (żaden z elementów domu i jego instalacji nie wymaga konserwacji lub wymiany). Z dołączonych wyliczeń skarżącej z dnia 23 lipca 2014 r. wynika, że w miesiącu czerwcu 2014 r. na leki wydala kwotę 395,27 zł, w miesiącu maju 2014 r. kwotę 435,59 zł, w miesiącu styczniu 2014 r. – 518,34 zł, w miesiącu lutym 2014 r. – 38,65 zł zaś w miesiącu marcu 2014 r. – 337,08 zł. Łącznie w okresie pięciu miesięcy 1.724,00 zł – średnio 344,98 zł miesięcznie.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego skarżąca w piśmie z dnia 31 sierpnia 2014 r. sprecyzowała zakres swojego wniosku wskazując, że wnosi o zwolnienie w całości od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Postanowieniem z dnia [...] września 2014 r. starszy referendarz sądowy przyznał T. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w całości od wpisu sądowego, odmówił zaś przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, uznając że pozostająca do dyspozycji skarżącej kwota w wysokości 1.579,86 zł netto, w ocenie referendarza, nie daje jej możliwości, bez narażenia na uszczerbek w kosztach utrzymania koniecznego, uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi, który w niniejszej sprawie wynosi 500 zł. Jednocześnie referendarz uznał jednak, że dysponując tą kwotą skarżąca może bez uszczerbku w kosztach utrzymania koniecznego ponieść pozostałe koszty sądowe, które prócz wpisu sądowego od ewentualnej skargi kasacyjnej wynoszącego 250 zł każdorazowo nie przekroczą kwoty 100 zł, oraz koszt ustanowienia radcy prawnego z wyboru.
Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym zakwestionowała ustaloną przez referendarza wysokość jej miesięcznych wydatków. Podniosła, że referendarz pominął w tym zakresie fakt, iż poza jednym kredytem bankowym, spłaca ona także drugi kredyt, którego miesięczna rata wynosi 492,25 zł. Skarżąca przedstawiła ponadto własne obliczenia jej miesięcznych kosztów utrzymania, z których wynika, iż wynoszą one 1.726,13 zł, przy czym skarżąca w ramach tych kosztów uwzględniała raty zaciągniętych kredytów bankowych wynoszące odpowiednio 176,95 zł oraz 492,25 zł (łącznie 669,20 zł). Po odliczeniu tej kwoty od jej emerytury miesięcznie pozostaje jej zatem do dyspozycji kwota 751,23 zł. Skarżąca ponosi jednak również inne, standardowe wydatki, takie jak koszty zakupu wyżywienia, odzieży, środków czystości i higieny osobistej, a także koszty dojazdów do lekarzy i dojazdów na działkę.
Skarżąca zaznaczyła, że stanowiący jej własność dom drewniany – pomimo, iż nie zostało to uwzględnione w przedłożonej przez nią polisie ubezpieczeniowej – wymaga pilnego remontu (odmalowania). Drobnych remontów wymaga też jej mieszkanie. Strona podkreśliła, że jej stan majątkowy nie przynosi żadnych dodatkowych dochodów, a stan jej zdrowia uniemożliwia jakiekolwiek zarobkowanie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 i art. 260 p.p.s.a. uwzględnił wniosek w części. Sąd przytoczył art. 260 p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 p.p.s.a. Sąd podniósł, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, w tym kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł.
Sąd podał, że przedmiotem żądania skarżącej było zwolnienie w całości od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, co w świetle art. 245 § 2 p.p.s.a. stanowi wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Sądu przedmiotowy wniosek jedynie częściowo zasługuje na uwzględnienie, albowiem sytuacja materialna T. K. nie daje podstaw do przyjęcia, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym nie jest możliwe choćby z tego względu, że posiada ona stałe źródło utrzymania w postaci emerytury w wysokości 2.477,36 zł netto. Skarżąca posiada ponadto majątek w postaci domu drewnianego, mieszkania o powierzchni 30,9 m² oraz nieruchomości gruntowej o powierzchni 0,48 ha. Zgodnie zaś z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem, posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w zakresie całkowitym. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych.
Sąd uznał za zasadne przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi, który w niniejszej sprawie wynosi 500 zł., ponieważ pomimo, iż skarżąca otrzymuje stałe dochody w wysokości 2.477,36 zł netto, jej koszty utrzymania koniecznego wynoszą – zgodnie z oświadczeniem zawartym w sprzeciwie, nie uwzględniając przy tym rat spłacanych przez skarżącą kredytów gotówkowych – 1.056,93 zł. Oznacza to, że po odliczeniu tych kosztów skarżącej do dyspozycji miesięcznie pozostaje kwota 1420,43, z której dodatkowo ponosi ona inne standardowe wydatki, takie jako zakup wyżywienia, środków czystości i higieny osobistej oraz odzieży. Zdaniem Sądu uiszczenie tytułem wpisu jednorazowej opłaty w wysokości 500 zł mogłoby narazić skarżącą na uszczerbek w kosztach utrzymania koniecznego.
Jednocześnie w ocenie Sądu nie przemawia za udzieleniem skarżącej prawa pomocy w szerszym zakresie okoliczność, iż poza uwzględnionymi powyżej wydatkami, spłaca dwa zaciągnięte kredyty gotówkowe, których miesięczne raty łącznie wynoszą 669,20 zł. Spłata kredytów nie może być bowiem okolicznością uzasadniającą zwolnienie od kosztów sądowych. Podejmując decyzję o ich zaciągnięciu strona musi wszak liczyć się z koniecznością ich spłaty.
W zażaleniu na powyższe postanowienie T. K. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.
W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że podtrzymuje wszystkie argumenty dotychczas podniesione w sprawie oraz wyliczenia dotyczące kosztów utrzymania. Skarżąca podkreśliła, że sprawa jest trudna, a jej wiek, stan zdrowia i wykształcenie nie pozwolą jej zmierzyć się z tak trudną sprawą, nie jest również w stanie ponosić ewentualnych dalszych kosztów postępowania związanych również z wynajęciem prawnika.
Skarżąca podniosła, że decydując się na zaciągniecie kredytów nie mogła przewidzieć bezprawnego działania i samowoli budowlanej, ani też, że jej stan zdrowia ulegnie pogorszeniu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).
Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie niezasadnie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. T. K. spełnia bowiem warunki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz złożonych dokumentów wynika bezsprzecznie, że skarżąca nie jest w stanie zabezpieczyć środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania, w tym ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca w związku z licznymi schorzeniami zmuszona jest pozostawać pod opieką lekarzy specjalistów i ponosić systematycznie znaczne koszty zakupu leków, a po przebytej operacji oczu także koszty zakupu okularów. Na poparcie tych okoliczności skarżąca przedstawiła faktury zakupu leków oraz kartę informacyjną leczenia szpitalnego oraz zaświadczenie o stopniu niepełnosprawności.
Sytuacja majątkowa skarżącej, dochody i ponoszone wydatki oraz stan zdrowia skarżącej uzasadniają uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Okoliczności niniejszej sprawy oraz konstytucyjne prawo do sądu przemawia za zagwarantowaniem skarżącej możliwości skorzystania z drogi sądowej i dochodzenia swych praw.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.