Uzasadnienie
L. Ś. (dalej jako Skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Wojewody Warmińsko – Mazurskiego z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Ruciane – Nida z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...], w sprawie wymeldowania skarżącego z miejsca pobytu stałego w lokalu nr [...] przy ulicy S. w R..
Na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu sądowego Skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, podnosząc, iż poziom uzyskiwanych przez niego dochodów w stosunku do poziomu koniecznych wydatków nie pozwala mu na uiszczenie kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Skarżący przedstawił następująco swoje koszty utrzymania: leki i inne zakupy związane z poprawą stanu zdrowia – 270 zł, żywność – 800 zł, odzież i obuwie – 150 zł oraz środki zabezpieczające zdrowie w związku z wykonywaniem zawodu – 300 zł, co stanowi łącznie 1.520 zł. Oświadczył, że prowadzi 1-osobowe gospodarstwo domowe, a uzyskiwany przez niego dochód z tytułu pracy w warsztacie samochodowym wynosi 1532 zł brutto miesięcznie. Ponadto skarżący jako swój majątek wskazał ½ domu o powierzchni [...] m2 oraz ½ działki o powierzchni [...] m2.
Sąd uznał za konieczne uzupełnienie informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 14 marca 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.) wezwano go do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej, w zakresie odnoszącym się do jego aktualnego miejsca zamieszkania, obiektów budowlanych zlokalizowanych pod wskazanym adresem, wykazanego domu i działki oraz składników majątku wykorzystywanych do prowadzenia działalności gospodarczej (to, że skarżący wykonuje działalność gospodarczą wynika z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej), a także sytuacji finansowej, w zakresie odnoszącym się do przychodu, kosztów uzyskania przychodu, dochodu lub straty z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej za lata 2013-2014, ponoszonych wydatków, ewentualnej pomocy córki w sfinansowaniu kosztów postępowania, dla której zgodnie ze złożonym przed wniesieniem wniosku oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, wykazany dom i działka są "przeznaczone do zamieszkania" oraz wyciągów z posiadanych przez niego rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy.
W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy.
W odpowiedzi na to wezwanie skarżący przedłożył pismo procesowe, w którym oświadczył, iż we wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, omyłkowo wniósł o ustanowienie adwokata, podczas gdy wnosi wyłącznie o zwolnienie od kosztów sądowych. W związku z tym prosi o informację, czy konieczne jest nadesłanie prawidłowo wypełnionego - zgodnego z jego wolą - wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz czy w tej sytuacji lista oświadczeń i dokumentów, określonych w wezwaniu, ulegnie zmianie. Do pisma nie dołączono żadnego z dokumentów, o których dostarczenie wzywał Sąd.
Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 808/14, starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówiła przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych z uwagi na brak istotnych z punktu widzenia udzielenia prawa pomocy danych świadczących o rzeczywistej sytuacji majątkowej Skarżącego.
W złożonym sprzeciwie Skarżący wniósł o wyznaczenie mu dodatkowego terminu na przedłożenie wskazanych oświadczeń i dokumentów. Stwierdził, że dochował wszystkich terminów, odpowiadając na wezwania Sądu i uzupełniając niezbędne dokumenty. Podkreślił, iż jest w stanie dostarczyć wszystkie niezbędne dokumenty, natomiast wydane przez referendarza postanowienie pozbawia go tej możliwości i jest krzywdzące.
Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania L. Ś. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd przywołując podstawy prawne udzielania prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (art. 245 § 2 i 3 P.p.s.a., art. 246 § 1 P.p.s.a.) wskazał, że obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Tym samym to na stronie postępowania spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku i przyznanie prawa pomocy. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, strona powinna zatem prawidłowo go wypełnić i uzasadnić, podając precyzyjne informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie możliwości finansowych wnioskodawcy. W sytuacji zaś, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się, w ocenie Sądu, niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 P.p.s.a.), strona zobowiązana jest przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej.
Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną.
Z uwagi na modyfikację przez Skarżącego zakresu wnioskowanej pomocy z całkowitej na częściową, Sąd zaznaczył, że stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, Skarżący powinien wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem Sądu dane wynikające z oświadczeń Skarżącego złożonych na formularzu wniosku o udzielenie prawa pomocy nie dawały rzeczywistego obrazu jego sytuacji majątkowej i budziły wątpliwości stąd konieczność ich uzupełnienia o wskazane przez Sąd dodatkowe dane.
Sąd wskazał, że wnioskodawca, mimo pouczenia, iż nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy, nie udzielił jakichkolwiek wyjaśnień, umożliwiających zbadanie faktycznej wysokości uzyskiwanych przez niego dochodów oraz ponoszonych wydatków. Skarżący nie przedstawił bowiem żadnych dokumentów źródłowych (rachunki, decyzje, faktury, recepty, itp.) potwierdzających koszty utrzymania, czy też leczenia, jak również nie udzielił żądanych informacji odnośnie wykazanego w formularzu PPF domu i działki oraz innych składników majątku, a także nie podał miejsca aktualnego zamieszkania.
Sąd podkreślił, że z treści przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 P.p.s.a. wynika jednoznacznie, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Skoro zaś w niniejszej sprawie Skarżący uchylił się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 P.p.s.a. dowodów, to powinien liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione.
Wobec powyższego Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie wypełnił w sposób należyty wezwania z dnia 24 października 2014 r. co uniemożliwiło Sądowi ocenę jego rzeczywistych możliwości płatniczych i stało się podstawą do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a..
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Skarżący kwestionując jego zasadność. Domagał się jego zmiany poprzez udzielenie wnioskowanego prawa pomocy w zakresie częściowym ewentualnie uchylenia przedmiotowego postanowienia.
W treści zażalenia Skarżący przywołuje, że podczas korespondencji z sądem wojewódzkim popełnił oczywistą omyłkę pisarską, którą uznał za nową okoliczność w jego sprawie dotyczącej udzielenia prawa pomocy. To skłoniło go do skierowania pytania do Sądu co do dalszego ciągu postępowania. Mianowicie, czy zmiana zakresu wnioskowanej pomocy prawnej z całkowitej na częściową będzie miała wpływ na jego obowiązek złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w takim zakresie jak przed zmianą statusu wniosku. Skarżący stwierdził, że Sąd nie rozpatrzył jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, w szczególności nie podjął wszelkich czynności zmierzających do niezbędnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia jego sprawy mając na względzie jego interes.
Dalej Skarżący zarzucił, że w jego przekonaniu Sąd nie udzielił mu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Nie zadbał, by w wyniku nieznajomości prawa nie poniósł szkody. Odmawiając uwzględnienia wniosku Sąd pozbawił go szansy zrealizowania wniosku w kształcie dla niego istotnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Słusznie Sąd pierwszej instancji podnosi, że wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa, o czym jednoznacznie świadczy treść art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Strona ma zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd natomiast, rozpoznając wniosek, zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje, na uwzględnienie oraz w jakiej części. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią dochody oraz posiadany majątek. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że oświadczenie strony w zakresie jej możliwości finansowych budzi wątpliwości należy ją wezwać do złożenia dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych, które uprawdopodobnią oświadczenia złożone w formularzu wniosku.
Temu służy kompetencja Sądu uregulowana w art. 255 P.p.s.a. Sąd żądając na tej podstawie dodatkowych danych, po ich dostarczeniu przez stronę ma powziąć przekonanie, że oświadczenie jest wiarygodne, a pierwotne wątpliwości zostały jednoznacznie wyjaśnione.
W niniejszej sprawie Skarżący został wezwany do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji majątkowej oraz finansowej sprecyzowanych w treści wezwania. W wezwaniu tym zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy.
Jak wynika z akt sprawy Sąd w terminie do tego przewidzianym nie otrzymał żadnych dodatkowych informacji ani dokumentów źródłowych. Wobec braku możliwości oceny przez Sąd faktycznej sytuacji majątkowej Skarżącego nie było podstaw by uznać, iż Skarżący uprawdopodobnił, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niespełnienie przesłanek udzielenia prawa pomocy skutkować musiało odmową udzielenia prawa pomocy stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 P.p.s.a.
Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie na podstawie pełnych informacji o wysokości uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków przez wnioskodawcę i osoby, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79).
Mając na uwadze, że to na Skarżącym spoczywał ciężar wykazania, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, uchylenie się od uczynienia zadość wezwaniu, a tym samym brak współpracy z Sądem w celu wykazania, że w istocie nie jest w stanie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a więc spełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., skutkował uzasadnioną odmową przyznania prawa pomocy.
Za pozbawione podstaw należało uznać twierdzenia Skarżącego, że Sąd wydając rozstrzygnięcie odmowne nie wyjaśnił wszechstronnie stanu faktycznego sprawy. Zdaniem NSA to właśnie ustalony stan faktyczny co do możliwości finansowych Skarżącego oraz brak informacji i dokumentów źródłowych wyjaśniających wątpliwości w tym zakresie sprawiły, że Sąd zobligowany był wydać rozstrzygnięcie tej treści. Zatem to nie Sąd zaniechał ustaleń w sprawie lecz został do tego zmuszony albowiem nieprzekazanie stosownych danych uniemożliwiło mu ocenę sytuacji majątkowej strony i skutkowało odmową udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tych okolicznościach rozstrzygnięcie Sądu należy uznać za słuszne i zgodne z literą prawa.
Wbrew stanowisku Skarżącego okoliczność, iż zakres pierwotnego wniosku został przez niego zmodyfikowany, nie była nową okolicznością w sprawie i nie tworzyła nowej sprawy, co do której miałby zostać zmodyfikowany zakres żądanych przez Sąd danych. W sytuacji modyfikacji zakresu wniosku zmieniły się co prawda przesłanki, których spełnienie musiało nastąpić aby uzyskać wnioskowaną pomoc ale to nie powoduje, że wezwanie Sądu należało pominąć oczekując ze strony Sądu korekty zakresu żądanych dokumentów czy informacji. Podkreślić należy, że pouczono Skarżącego, iż uchybienie temu wezwaniu może prowadzić do odmowy udzielenia prawa pomocy.
Skarżący zobowiązany był do dostarczenia określonych w wezwaniu dokumentów dla uwiarygodnienia swoich twierdzeń, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym). Nie przedłożył ich bowiem zmodyfikował wniosek o udzielenie prawa pomocy. Po zmianie wniosku Skarżący zobowiązany był wykazać, że nie jest w stanie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie NSA to jednak nie powoduje, że obowiązek przekazania Sądowi określonych informacji i dokumentów przestał istnieć. Błędne przekonanie w tym zakresie nie usprawiedliwia uchybień w wykonaniu wezwania Sądu przez Skarżącego. Słusznie zatem Sąd pierwszej instancji odmówił uwzględnienia wniosku.
Skarżący zarzucił też, że Sąd nie udzielił mu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek oraz nie zadbał by w wyniku nieznajomości prawa nie poniósł szkody. Odmawiając uwzględnienia wniosku Sąd pozbawił go szansy zrealizowania wniosku w kształcie dla niego istotnym.
Jak stanowi art. 6 P.p.s.a. Sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań.
Należy zaznaczyć, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 września 2011 r., sygn. akt I OZ 649/11 (dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl), wyjaśnił, że wskazówki i pouczenia, o których mowa w powyższym przepisie, obejmują informacje procesowe, bez których strona występująca w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego pozbawiona byłaby wpływu na toczący się proces i przez to nie mogłaby realizować swoich uprawnień. Jednocześnie w orzecznictwie podkreśla się, że sąd administracyjny nie ma obowiązku udzielać pouczeń i wskazań co do wszystkich możliwych zachowań strony.
Skarżący został prawidłowo pouczony o terminie, zakresie informacji i rodzaju dokumentów źródłowych, które należy przedłożyć do Sądu a także o konsekwencjach jego niewykonania (k. 39 i 40 akt sądowych). Jak już wskazano wyrażony w art. 6 P.p.s.a. obowiązek udzielania stronie pomocy nie oznacza, że sąd jest zobowiązany do szczegółowego instruowania strony co do wszelkich jej możliwych zachowań, ani też do przestrzegania strony przed lekkomyślnym nietroszczeniem się o jej własne interesy i zalecania takich działań, które każdy dorosły i zapobiegliwy człowiek podejmuje z własnej inicjatywy w swoich życiowych sprawach, na podstawie własnych doświadczeń życiowych (por. wyrok SN z 13 lipca 2000 r., II UKN 639/99, OSNAPiUS 2002 r., nr 3, poz. 78 oraz postanowienie SN z 23 czerwca 1981 r., IV PZ 35/81-niepubl.).
W sytuacji kiedy pouczenie zawarte w wezwaniu do przedłożenia dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych wskazywało jednoznacznie konsekwencje zaniechania tego obowiązku (możliwość odmowy udzielenia prawa pomocy) należało w pierwszej kolejności uczynić zadość jego zaleceniom mając na uwadze swój interes w rozpatrzeniu sprawy.
W ocenie NSA Skarżący został prawidłowo pouczony o skutkach prawnych tej czynności i skutkach jej zaniedbania. Nie można zatem czynić Sądowi skutecznie zarzutu, że strona nie dopełniła obowiązku bowiem nie była świadoma skutków prawnych podejmowanych przez nią działań.
Należy podkreślić, że Skarżący mimo deklaracji o gotowości do spełnienia wezwania Sądu będącego powodem odmowy udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym ani w sprzeciwie ani w zażaleniu nie uczynił zadość jego żądaniom.
Kierując się wspomnianymi względami, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 z zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.