Uzasadnienie
B. J. wspólnie z J. J. i J. J. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie w przedmiocie doprowadzenia obiektu do stanu zgodnego z prawem. Skarżących wezwano solidarnie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł. W terminie do uiszczenia wpisu B. J. zwróciła się do WSA o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia 24 października 2014 r. referendarz sądowy WSA odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w powyższym zakresie.
Od tego postanowienia w dniu [...] listopada 2014 r. B. J. reprezentowana przez adwokata wniosła sprzeciw do WSA, zarzucając selektywną ocenę materiału dowodowego tj. pominięcie tych jego fragmentów, które były niezgodne z przyjętą koncepcją procesową. Nie zgodziła się z argumentacją referendarza sądowego zawartą w postanowieniu objętym sprzeciwem. Podkreśliła, że mimo usilnych prób nie jest w stanie zgromadzić środków do uiszczenia wpisu sądowego (nawet gdy jest to opłata solidarna).
Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił przyznania prawa pomocy, gdyż nie dopatrzył się okoliczności upoważniających do jego udzielenia. Sąd ustalił, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a posiadany przez nią majątek obejmuje własność (w 1/3 części) domu wraz z 6-arową działką. Wnioskodawczyni podała, że jej dochody to 1800 zł miesięcznie emerytury, a wydatki obejmują: 600 zł. – koszty eksploatacyjne, 800 zł. – koszty konsumpcyjne, 500 zł. – spłata kredytu oraz związane z utrzymaniem 4 psów. W odpowiedzi na wezwanie (skierowane za pośrednictwem pełnomocnika - adwokata J. J.), wskazała, że:
- - na koszty eksploatacyjne składają się opłaty: za gaz (177 zł. w okresie letnim, 700 - 800 zł. w okresie zimowym), energię elektryczną - 147 zł. w okresie letnim, ścieki
- – 17 zł., śmieci – 12 zł., podatek – 19 zł.,
- - koszty konsumpcyjne to utrzymanie psów – 300-400 zł., wyżywienie 500-600 zł., środki czystości i kosmetyki – 75 zł., odzież i obuwie – 50 zł.; razem ok. 1025 zł.,
- - pobierana przez nią emerytura to 1814 zł. netto, co miesiąc zapożycza się u dzieci,
- - zaciągniętą pożyczkę przeznaczyła na wymianę okien.
Jako załączniki wnioskodawczyni przedstawiła potwierdzenia opłat za gaz z lipca i października 2014 r. - na kwoty odpowiednio 728 i 177 zł., wodę i kanalizację z sierpnia 2014 r. – 55 zł., wywóz śmieci – 119 zł., energię elektryczną – 147 zł. oraz podatek od nieruchomości za 2014 r. – 160 zł., harmonogram spłaty kredytu (do czerwca 2015 r.) – z ratami ok. 494 zł., częściowy wyciąg z rachunku bankowego za okres 17 czerwiec – 15 lipiec 2014 r. – z wpływem i wydatkami w tym okresie odpowiednio 1814 i 1966 zł. i ujemnym saldem początkowym w wysokości 3539 zł., a także kserokopię decyzji o waloryzacji emerytury, wg której jej wysokość od 1 marca 2014 r. wynosi 1814 zł. netto.
Wnioskodawczyni ma w ocenie sądu w pełni zaspokojone potrzeby mieszkaniowe oraz stosunkowo wysokie dochody, które bez wątpienia zabezpieczają wszystkie jej bieżące wydatki. W treści wniosku brak jest jakichkolwiek informacji uzasadniających by cierpiała ona niedostatek, oraz że nie stać ją na jednorazowe poniesienie kosztów sądowych.
Od tego postanowienia skarżąca wniosła zażalenie, zarzucając mu błędy w ustaleniach faktycznych mające wpływ na podstawę skarżonego ustanowienia a mianowicie:
- - sąd błędnie przyjął, że wnioskodawczyni ma w pełni zaspokojone potrzeby mieszkaniowe oraz stosunkowo wysokie dochody - w sprzeciwie oraz samym wniosku zostało wskazane, że wnioskodawczyni, pomimo iż zamieszkuje z innymi osobami, sama prowadzi gospodarstwo domowe na własny rachunek, powyższą okoliczność potwierdzają szczegółowo wskazane w oświadczeniu majątkowym obciążenia z tym związane;
- - sąd ustalił, że spłaty kredytu pozostają bez wpływu na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika - jest to ustalenie nader subiektywne, fakt, że wnioskodawczyni zaciągnęła zobowiązanie, by wymienić okna, a co za tym idzie zmniejszyć opłaty za ogrzewanie wskazuje na niedobór środków finansowych oraz potrzebę oszczędnego gospodarowania środkami;
- - wydając skarżone postanowienie sąd nie uwzględnił okoliczności, że wnioskodawczyni, aby móc utrzymać płynność finansową jest zmuszona zapożyczać się u swoich dzieci.
W uzasadnieniu wskazała, że jej dochody nie pozwalają jej ponieść kosztów postępowania nawet solidarnie, a sąd nie powinien był kierować się sytuacją materialną bliskich skarżącej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Rozpatrując niniejszą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych (do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe), wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżąca – jak podaje – prowadzi natomiast jednoosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego przez siebie dochodu przeznacza na zaspokojenie potrzeb własnych oraz jej psów.
Przytoczone przez skarżącego okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12) i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych (np. mieszkania, jedzenia). Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie.
Zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem. Skarżąca dysponuje kwotą, która po uśrednieniu jej comiesięcznych wydatków pozwala na zaspokojenie w zasadzie wszystkich podstawowych potrzeb. Należy pamiętać, że przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym jest brak możliwości poniesienia kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim należy zatem zauważyć, że skarżąca ma zaspokojone podstawowe potrzeby bytowe, a kwota, jaką zobowiązana jest opłacić z tytułu wpisu sądowego od skargi nie spowoduje powstania po jej stronie uszczerbku w koniecznym utrzymaniu. Po stronie skarżącej występują trzy osoby, które zostały wezwane do uiszczenia tego wpisu solidarnie. Oznacza to w praktyce, że są one zobowiązane uiścić te kwotę wspólnie, nie zaś każdy z osobna, dlatego możliwy jest podział tej sumy pomiędzy nimi stosownie do ich możliwości płatniczych.
Ponadto, trudno dać wiarę oświadczeniom skarżącej, że nawet jeżeli prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, to koszty kredytu w związku z wymianą okien w całości ponosi sama, w sytuacji gdy nieruchomość zajmowana jest także przez jej rodzinę. Dodatkowo, jak trafnie zauważył sąd pierwszej instancji, skarżąca nie ma możliwości dokonania subiektywnego wyboru którym zobowiązaniom i wydatkom przyznać prymat, w sytuacji gdy została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego. Trzeba też wskazać, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. Z pewnością do wydatków tych nie należy pokrycie kosztów związanych z utrzymaniem 4 psów (tj. 300-400 zł).
Trzeba też zauważyć, że konieczność uiszczania kosztów sądowych nie ma charakteru nieustannego – dotyczyć może wpisu od skargi, ewentualnie wniosku o sporządzenie uzasadnienia i skargi kasacyjnej czy zażaleń. Kwoty te będą zatem relatywnie małe, tym bardziej, że uiszczane solidarnie, a w przypadku uwzględnienia skargi koszty zostaną skarżącej zwrócone.
W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.