Uzasadnienie
Postanowieniem z 28 grudnia 2020 r., sygn. akt II SPP/Bd 5/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny (dalej: WSA) w B. odrzucił zażalenie [...] Sp. z o.o. w likwidacji w B. na postanowienie tego sądu z 19 listopada 2020 r. w sprawie ze skargi Wspólnoty Mieszkaniowej "[...]" w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z [...] września 2019 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji ustalającej warunki zabudowy.
W uzasadnieniu sąd pierwszej instancji podniósł, że postanowienie tego sądu z 19 listopada 2020 r., utrzymujące w mocy postanowienie referendarza sądowego z 8 kwietnia 2020 r., było prawomocne, w związku z tym skarżącemu nie przysługiwało prawo do wniesienia od niego zażalenia.
Na powyższe postanowienie zażalenie wniosło [...] Sp. z o.o. w likwidacji w B., nie zgadzając się z nim i wnosząc o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji albo ewentualnie orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem.
W ocenie Spółki rozstrzygnięcie narusza zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowoadministracyjnego, gdyż zarówno rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy podjęte przez referendarza sądowego, jak i rozstrzygnięcie podjęte przez WSA w B. są w zasadzie rozstrzygnięciami podjętymi przez ten sam sąd. Jej zdaniem zasadnym byłoby w ramach zasady dwuinstancyjności (chronionej Konstytucją RP), aby odmowę przyznania prawa pomocy poddać kontroli Sądu wyższej instancji, tj. Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W myśl art. 260 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019, poz. 2325 ze zm., Ppsa), sąd rozpoznając sprzeciw od zarządzenia lub postanowień referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy, wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie zmienia lub utrzymuje w mocy. W tych sprawach Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 Ppsa).
Z powyższych regulacji wynika, że postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy jest traktowane przez ustawodawcę jako orzeczenie wydane w pierwszej instancji. Sprzeciw wniesiony od postanowienia referendarza sądowego jest więc środkiem odwoławczym. Z kolei, wojewódzki sąd administracyjny, który rozpoznaje sprzeciw z zakresu prawa pomocy działa jako sąd drugiej instancji. Nie została więc naruszona zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego.
Zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego przysługuje wyłącznie na postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego w przypadkach przewidzianych w ustawie oraz na postanowienia, których przedmiotem są kwestie wymienione w art. 194 § 1 pkt 1-10 Ppsa. Postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego wydane na skutek rozpoznania sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy nie zostały ujęte w tym katalogu. Oznacza to, że postanowienie sądu o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego jest prawomocne i nie przysługuje na nie zażalenie.
Zaskarżenie postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego utrzymującego w mocy postanowienie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w całości lub w części będzie więc skutkowało odrzuceniem zażalenia z uwagi na niedopuszczalność tego środka zaskarżenia.
Jeśli zaś żaląca Spółka ma wątpliwości co do charakteru udziału referendarza sądowego w postępowaniu sądowym na tle konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności tego postępowania, warto zapoznać się z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 1 grudnia 2008 r. o sygn. akt P 54/07 (OTK-A 2008, nr 10, poz. 171), w którym kwestia ta – rozpatrywana na gruncie podobnych przepisów postępowania cywilnego - została szczegółowo wyjaśniona. Trybunał uznał, że art. 398²³ Kodeksu postępowania cywilnego (a więc przepis, na którym wzorowano mającą zastosowanie w niniejszym postępowaniu normę) jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał wskazał, że na postanowienie sądu strona może wnieść zażalenie, zaś na postanowienie referendarza sądowego - skargę. W obu wypadkach jest zatem zrealizowane konstytucyjne prawo do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji RP).
Prawo to nie gwarantuje możliwości zaskarżenia wszelkich orzeczeń, a jedynie tych, które zostały wydane w pierwszej instancji, i to niezależnie od tego, czy była to instancja sądowa, czy administracyjna. Ponadto Trybunał podkreślił, że zwolnienie od kosztów sądowych nie jest sprawą z zakresu wymierzania sprawiedliwości, stąd też w pierwszej instancji dopuszczalne było jej rozpoznanie przez organ pozasądowy. Spoczywający na ustawodawcy obowiązek zagwarantowania stronie sądowej kontroli orzeczenia referendarza sądowego został zrealizowany poprzez instytucję skargi na postanowienie referendarza w przedmiocie kosztów.
Nie sposób zatem uznać, że art. 398²³ K.p.c. narusza zagwarantowane w art. 78 Konstytucji RP prawo do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji. Ten ostatni przepis nie gwarantuje natomiast prawa do zaskarżania kolejnych orzeczeń wydanych w sprawie, stąd też nie można uznać, że regulacja nieprzewidująca możliwości zaskarżenia orzeczenia sądu kontrolującego orzeczenie referendarza jest z nim sprzeczna. Wskazano również, że art. 176 ust. 1 Konstytucji RP wyraża zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowego, ale ponieważ przepis ten został umieszczony w rozdziale o sądach, dotyczy tylko spraw przekazanych ustawami do wyłącznej właściwości sądów, a nie dotycząc spraw, które najpierw rozpatrywane były przez organy pozasądowe, a następnie zostały poddane końcowej kontroli ze strony sądu. Do takich spraw odnosi się wyłącznie art. 78 Konstytucji RP.
W związku z tym, że do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej (art. 197 § 2 Ppsa), zażalenie Spółki [...] w tej sprawie jako niedopuszczalne podlegało odrzuceniu, na podstawie art. 178 Ppsa.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa, orzekł jak w sentencji.