Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 12 listopada 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 713/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił T. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki.
W uzasadnieniu podniesiono, że w dniu 29 września 2014 r. do Sądu wpłynął formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, z którego wynika, iż wnioskodawca – skarżący w sprawie – jest emerytem cierpiącym na wiele chorób i mieszka w pokoju wynajętym od córki, za co zwraca jej kwotę 400 zł. Wydaje ok. 400 zł miesięcznie na leki zastępcze, gdyż te przepisywane przez lekarzy specjalistów są zbyt drogie. Wnioskodawca wskazał, że w poprzednim wniosku podał emeryturę żony, z którą zamieszkuje we wspólnym mieszkaniu, w kwocie 1500 zł netto, jednak nie utrzymuje z nią żadnych kontaktów, albowiem są w całkowitej separacji i mają rozdzielność majątkową. Wnioskodawca posiada niewykończony dom jednorodzinny, nie posiada żadnych innych nieruchomości ani oszczędności. Wpis w kwocie 500 zł pokrył z kredytu. Posiada samochód osobowy o wartości ok. 2000 zł. Emerytura skarżącego wynosi 2151,98 zł netto, z której pokrywana jest również egzekucja komornicza kredytu w kwocie blisko 23500 zł – wnioskodawca twierdzi, że nigdy kredytu tego nie brał.
Skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku poprzez: wskazanie, z kim prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nadesłanie kopii rachunków bankowych za ostatnie 3 miesiące oraz formularzy PIT za 2013 rok wszystkich osób pozostających w tym gospodarstwie, wyszczególnienie w przybliżeniu kosztów utrzymania własnego i rodziny z wyszczególnieniem wydatków – w terminie 7 dni pod rygorem rozpatrzenia wniosku wyłącznie w oparciu o dotychczas zgromadzone dokumenty. Wezwanie to skarżący odebrał w dniu 23 października 2014 r., zatem termin do uzupełnienia wniosku upływał w dniu 30 października 2014 r.
W dniu [...] października 2014 r. do Sądu wpłynął kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy. Oprócz dotychczas podawanych informacji zawiera również wzmiankę o tym, że jego córka pracuje jako pielęgniarka, zaś syn – w banku. Wnioski te Sąd rozpoznaje łącznie, albowiem do czasu złożenia nowego wniosku poprzedni nie był jeszcze rozpoznany.
W dniu [...] października 2014 r. skarżący nadał w urzędzie pocztowym uzupełnienie formularza, z którego wynika, że wnioskodawca z nikim nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, utrzymuje się wyłącznie z własnej emerytury od 2004 r. (od czasu całkowitej separacji z żoną), od 2008 r. mają rozdzielność majątkową, nigdy żadnego majątku nie posiadał, nie posiada też rachunków bankowych ani oszczędności. Następnie wnioskodawca wskazał, że powiadomienie otrzymał 24 października, a ten dzień i 25 października są dniami wolnymi od pracy, zaś 27 października musiał zgłosić się do szpitala, więc nie jest w stanie wykonać poleceń w dalszej części pisma. Do pisma załączono kopię dokumentacji medycznej. Wnioskodawca nie wskazał, jak długo miał pozostawać w szpitalu ani nie wniósł o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Z wcześniej złożonej dokumentacji wynika, że ponoszone przez skarżącego koszty utrzymania własnego i rodziny w miesiącach styczeń – czerwiec 2014 r. były wyższe niż otrzymywana przez skarżącego emerytura. Są to jednak koszty całkowite, bez podziału na poszczególne wydatki. Po zakreślonym terminie skarżący wysłał kolejne pismo uzupełniające wniosek (data nadania to 3 listopada 2014 r., data wpływu do Sądu – 5 listopada 2014 r.), jednak wobec zakreślenia w wezwaniu terminu z nadaniem rygoru rozpoznania sprawy w oparciu o dotychczas zgromadzone dokumenty, Sąd pisma tego nie wziął pod uwagę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po przytoczeniu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), regulującego przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, stwierdził, że wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd podkreślił, że skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku i w zakreślonym terminie uzupełnił go jednie częściowo, nie wnosząc jednocześnie o przedłużenie terminu do wykonania wezwania Sądu. Wobec powyższego Sąd nie jest w stanie określić wszystkich wydatków ponoszonych przez skarżącego na konkretne potrzeby – wyjątek stanowią kwoty 400 zł na leki i 400 zł na pokrycie kosztów zamieszkania.
Sąd podniósł, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania, a zatem przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe.
W ocenie Sądu, wniosek skarżącego pomija istotne informacje dotyczące wysokości ponoszonych wydatków, a wobec tego niemożliwe jest dokonanie oceny stanu majątkowego skarżącego, niezbędnej dla ustalenia, czy słuszne jest przyznanie mu prawa pomocy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie T. S. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżący podniósł, że jest człowiekiem bardzo schorowanym, ma 84 lata, a wysokość otrzymywanej emerytury bardzo często nie wystarcza skarżącemu na wykupienie koniecznych leków. W tej sytuacji nie stać skarżącego na poniesienie wydatków związanych z opłaceniem kosztów sądowych i zawodowego pełnomocnika.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy.
Rację ma zatem Sąd pierwszej instancji, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Jednocześnie jednak Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku T. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wprawdzie strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi w rzetelny sposób uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku, to jednocześnie należy mieć na uwadze także i to, że nakładając na stronę obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy ustawodawca nie obciążył jej obowiązkiem ich udowodnienia, a jedynie uprawdopodobnienia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji niezasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. T. S. spełnia bowiem warunki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz złożonych dokumentów dotyczących stanu zdrowia oraz dotyczących stanu majątkowego, w tym prowadzonej egzekucji przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w Piasecznie wynika, że skarżący nie jest w stanie zabezpieczyć środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania, w tym ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. T. S. jest osobą schorowaną, wymagającą stałej opieki medycznej.
Skarżący w związku z licznymi schorzeniami zmuszony jest pozostawać pod opieką lekarzy specjalistów i ponosić systematycznie znaczne koszty zakupu leków. Sytuacja majątkowa skarżącego, oceniana także w kontekście stanu zdrowia skarżącego i konieczności ponoszenia wydatków z tym związanych, uzasadnia uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Zauważyć też należy, iż skarżący osobiście sporządził skargę kasacyjną, jak również zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej, mimo istniejącego tzw. przymusu adwokackiego (art. 175, art. 194 § 4 p.p.s.a.), co doprowadziło do odrzucenia przez Sąd pierwszej instancji skargi kasacyjnej postanowieniem z dnia 3 września 2014 r., a następnie odrzucenia zażalenia postanowieniem z dnia 16 grudnia 2014 r. Okoliczności niniejszej sprawy oraz konstytucyjne prawo do sądu przemawia za zagwarantowaniem skarżącemu możliwości skorzystania z drogi sądowej i dochodzenia swych praw.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 1 i 2, i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.