Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 21 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 1324/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie przyznał J. W. prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w części dotyczącej wpisu od skargi ponad kwotę 300 zł, a w pozostałej części odmówił zwolnienia oraz ustanowił na rzecz skarżącego adwokata.
We wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a także w wyjaśnieniach z dnia 22 stycznia 2013 r. nadesłanych wraz z żądaną dokumentacją na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie sytuacji materialnej, J. W. wskazał, że w 1997 r. uległ poważnemu wypadkowi komunikacyjnemu i w dalszym ciągu kontynuuje specjalistyczne leczenie. W związku z wypadkiem ma orzeczoną częściową niezdolność do pracy i przyznaną rentę w wysokości 829,39 zł. Gospodarstwo domowe prowadzi wspólne z żoną. Źródło dochodu rodziny stanowi renta skarżącego oraz emerytura jego żony w kwocie 1.455,72 zł. Zatem całkowity miesięczny dochód rodziny kształtuje się na poziomie 2.285,11 zł. W oświadczeniu dotyczącym stanu majątkowego podał, że posiada mieszkanie w D. o całkowitej powierzchni 85,89 m2, w którym aktualnie mieszka jego mama i ona też ponosi koszty jego utrzymania. On natomiast opłaca podatek od nieruchomości w wysokości 64 zł rocznie, dzierżawę pomieszczenia gospodarczego – 265,68 zł rocznie oraz energię elektryczną.
Dodatkowo wnioskodawca wskazał, że aktualnie mieszka wraz z żoną w mieszkaniu w S. w związku z tym ponosi comiesięczne wydatki na pokrycie czynszu w wysokości 378,18 zł, opłat telekomunikacyjnych - 189 zł, spłat rat kredytu - 162,94 zł, ubezpieczenia 83,10 zł, a także opłacenie energii elektrycznej - 460,63 zł (za 2 miesiące) oraz gazu - 94,33 zł. Ponadto wskazał, że miesięczne koszty wykupu przepisanych mu lekarstw wynoszą 180 zł, na które jednak często brak mu środków. Oświadczył również, że nie posiada żadnych zasobów pieniężnych oraz przedmiotów wartościowych.
Skarżący przedłożył dowody potwierdzające uzyskiwane dochody oraz ponoszone wydatki w tym faktury za energię elektryczną w mieszkaniu położonym w D., faktury za energię elektryczną oraz gaz w mieszkaniu położonym w S., faktury za wykup leków, umowę najmu pomieszczenia gospodarczego, wyciągi z dwóch kont bankowych oraz kserokopię decyzji w sprawie podatku od nieruchomości.
Postanowieniem z dnia 31 stycznia 2013 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego od kosztów sądowych w części dotyczącej wpisu od skargi ponad kwotę 300 zł, a w pozostałej części odmówił zwolnienia, ponadto ustanowił na rzecz skarżącego adwokata.
W sprzeciwie złożonym od postanowienia referendarza sądowego J. W. wyjaśnił, że na koncie oszczędnościowym trzymał środki pieniężne w wysokości 8.000 zł otrzymane tytułem bezpodstawnego zwolnienia jego żony z pracy w okresie ochronnym oraz z tytułu ubezpieczenia za zgon swojego ojca. Wskazał również, że wydatki związane z utrzymaniem mieszkań wzrastają w okresie zimowym. Zaznaczył też, że ponosi dodatkowe opłaty związane z pobytem teścia w D. w S. Tak więc aktualnie nie jest w stanie uiścić kwoty 300 zł, bowiem w grudniu poniósł spore wydatki na pokrycie raty kredytu, która wyniosła 783 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając na skutek złożonego sprzeciwu wniosek skarżącego uznał, że sytuacja majątkowa jego i jego rodziny nie uzasadnia całkowitego uwzględnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, a skarżący jest w stanie zgromadzić środki na poniesienie wydatku w wysokości 300 zł wpisu od skargi. Z przedłożonych dokumentów nie wynika bowiem, że należy on do osób, których środki do życia są ograniczone. Sąd wskazał, że miesięczny dochód skarżącego i jego żony kształtuje się na poziomie 2.285 zł. Z kolei ponoszone przez wnioskodawcę miesięczne koszty utrzymania mieszkania, w którym zamieszkuje wraz z żoną oraz koszty wykupu lekarstw, wynoszą około 956 zł. Tak więc do dyspozycji pozostaje skarżącemu kwota około 1.329 zł miesięcznie.
Ponadto sąd zwrócił również uwagę na posiadane przez skarżącego środki pieniężne na rachunku bankowym w wysokości 2.152,79 zł (saldo na dzień 22 stycznia 2013 r.), a także na okoliczność, że jest on w stanie wspierać finansowo swoją matkę, a także przebywającego w D. teścia. W związku z powyższym sąd stwierdził, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach, a dopiero w sytuacji gdyby poczynione oszczędności okazały się niewystarczające na zabezpieczenie koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, może zwrócić się o pomoc państwa.
Sąd zauważył także, że brak jest podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek prywatne zobowiązania miały pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Biorąc zatem pod uwagę sytuację materialną skarżącego sąd zwolnił go z opłat sądowych w części dotyczącej wpisu od skargi ponad kwotę 300 zł oraz ustanowił na jego rzecz adwokata.
J. W. złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie i całkowite zwolnienie go z kosztów sądowych. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił dowolną ocenę jego oświadczeń i dowodów z dokumentów świadczących o bardzo trudnej sytuacji materialnej i niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów sądowych. Podniósł, że sąd wyliczając niezbędne wydatki do codziennej egzystencji nie uwzględnił zakupu środków czystości, higieny osobistej, niezbędnej odzieży i obuwia, czy bieżących kosztów remontu mieszkania. Wskazał również, że nie wspiera finansowo swojej matki, która czasami nawet jemu pomaga, partycypuje natomiast w kosztach utrzymania mieszkania w D., gdzie często przebywa. Posiadane oszczędności przeznaczył natomiast na zakup niezbędnego sprzętu gospodarstwa domowego, a także na pomoc bezrobotnemu synowi i jego rodzinie.
Wobec powyższego skarżący wskazał, że osiągane przez niego i jego żonę dochody wystarczają im tylko na opłaty i wyżywienie, a posiadane wcześniej oszczędności pozwoliły im godnie przeżyć czas od jego wypadku w 1997 r. Zaznaczył także, że w lutym na same leki wydał ok. 319 zł.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270), zwanej dalej "P.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Stosownie do art. 246 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Z powyższego przepisu wynika, że to na stronie składającej wniosek spoczywa ciężar wykazania, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że istnieją przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe.
W rozpatrywanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny, wskazując na wysokość kosztów sądowych (wpis od skargi 500 zł), ocenił sytuację finansową skarżącego, jako kwalifikującą się do udzielenia mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 300 zł i ustanowienie na jego rzecz adwokata. Sąd zwrócił przy tym uwagę, że skarżący i jego żona posiadają stały dochód – rentę otrzymywaną przez skarżącego oraz emeryturę jego żony wynoszący razem netto 2.285 zł miesięcznie, nie zostały jednak podane wszystkie kwoty obciążeń, jakie ponosi skarżący, więc ocenie mogą podlegać jedynie wskazane przez niego kwoty.
Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że skarżący w zażaleniu powołał się jedynie ogólnie na ponoszone wydatki związane z kosztem zakupu środków czystości i higieny osobistej, odzieży i obuwia, czy też bieżącego remontu mieszkania. Nie sprecyzował jednak tych danych i w żaden sposób nie udokumentował tych obciążeń finansowych. Zasadnie zatem sąd pierwszej instancji do koniecznych kosztów utrzymania ponoszonych przez skarżącego zaliczył koszty czynszu mieszkania, w którym mieszka on wraz z żoną, koszty energii elektrycznej, gazu oraz średni koszt wykupu leków. Koszty te wynoszą miesięcznie około 956 zł. Skarżącemu pozostaje zatem do dyspozycji kwota ok. 1329 zł miesięcznie. Z kwoty tej może on zatem pokryć wskazane w zażaleniu wydatki.
Ponadto skarżący dysponował oszczędnościami na rachunku bankowym, z których pomagał synowi oraz dokonywał zakupu sprzętu domowego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela zatem stanowisko sądu pierwszej instancji, że sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala mu na wygospodarowanie środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w kwocie 300 zł bez uszczerbku niezbędnego utrzymania. Wypada przy tym podkreślić, że wykładnia systemowa art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prowadzi do wniosku, że sytuacja, w której poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny nie uzasadnia jeszcze przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Strona będąca osobą fizyczną powinna więc partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2004, s. 320).
Z przytoczonych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a.